Theo nhận định từ đội ngũ chuyên gia tại Tấn Phát Digital, sự chuyển đổi hình thái của mạng lưới thông tin toàn cầu từ một thư viện tĩnh sang một hệ sinh thái tương tác và hiện nay là một nền kinh tế sở hữu phi tập trung đánh dấu bước ngoặt quan trọng nhất trong lịch sử công nghệ thông tin. Quá trình này không đơn thuần là sự nâng cấp về băng thông hay giao diện người dùng, mà là một cuộc tái cấu trúc toàn diện về hạ tầng niềm tin, quyền sở hữu dữ liệu và phương thức luân chuyển giá trị trên không gian số. Trong bối cảnh đó, Blockchain đóng vai trò là lớp thực thi cho tầm nhìn Web3, cho phép các giao dịch và tương tác diễn ra mà không cần đến các thực thể trung gian truyền thống.
Tiến trình lịch sử và sự phân cấp các thế hệ Internet
Internet không xuất hiện như một thực thể hoàn chỉnh mà tiến hóa qua các giai đoạn khác biệt, mỗi giai đoạn giải quyết một bài toán cốt lõi của xã hội đương thời. Từ việc kết nối thông tin đến kết nối con người, và giờ đây là kết nối giá trị.
Web 1.0: Kỷ nguyên thông tin tĩnh và sự khởi đầu của kết nối toàn cầu
Giai đoạn đầu tiên, thường được gọi là Web 1.0 hoặc "Web chỉ đọc" (Read-Only Web), kéo dài từ khoảng năm 1990 đến đầu những năm 2000. Trong giai đoạn này, Internet đóng vai trò như một thư viện điện tử khổng lồ, nơi các tổ chức và một nhóm nhỏ cá nhân tạo ra nội dung cho một đối tượng khán giả rộng lớn hơn nhưng thụ động. Tim Berners-Lee, người đặt nền móng cho World Wide Web vào năm 1989, đã hình dung ra một giải pháp tự động hóa việc chia sẻ thông tin giữa các tổ chức khoa học, nhưng kết quả thực tế đã vượt xa mục tiêu ban đầu.
Các trang web thời kỳ này chủ yếu được xây dựng bằng ngôn ngữ HTML tĩnh, ít có sự tương tác. Người dùng truy cập Internet để tìm kiếm thông tin, đọc tin tức hoặc tra cứu dữ liệu mà không có khả năng phản hồi hay tạo lập nội dung cá nhân.
Đặc điểm kỹ thuật và trải nghiệm người dùng Web 1.0:
Bản chất nội dung: Tĩnh (Static), chủ yếu là văn bản và hình ảnh cơ bản.
Giao thức cốt lõi: HTTP, HTML, TCP/IP.
Vai trò người dùng: Người tiêu thụ thông tin thụ động (Passive consumer).
Mô hình cập nhật: Cập nhật thủ công bởi người quản trị web qua việc sửa mã nguồn.
Ví dụ điển hình: Yahoo! Directory, GeoCities, Britannica Online.
Web 2.0: Sự bùng nổ của tính tương tác và mạng xã hội
Sự chuyển dịch sang Web 2.0, hay "Web tương tác" (Read-Write Web), bắt đầu từ khoảng năm 2004, được thúc đẩy bởi sự phổ biến của điện thoại thông minh và điện toán đám mây. Đây là thời đại mà người dùng trở thành những người sáng tạo nội dung chính (User-Generated Content) thông qua các nền tảng như Facebook, YouTube và TikTok.
Tuy nhiên, sự tiện lợi này đi kèm với việc dữ liệu bị tập trung vào tay các tập đoàn lớn (Big Tech). Những thực thể này sở hữu quyền kiểm soát tuyệt đối đối với dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư của người dùng thông qua các thuật toán kín.
Web3: Tầm nhìn về Internet sở hữu và phi tập trung
Web3, hay "Web đọc-viết-sở hữu" (Read-Write-Own Web), đại diện cho thế hệ nơi người dùng có quyền kiểm soát thực sự đối với danh tính và tài sản của mình. Thuật ngữ này được Gavin Wood phổ biến vào năm 2014 để mô tả hệ sinh thái dựa trên Blockchain, loại bỏ sự phụ thuộc vào các máy chủ trung tâm.
So sánh chi tiết giữa các thế hệ Web:
Web 1.0 (Chỉ đọc): Cấu trúc mạng phân tán nhưng tĩnh; định danh theo từng trang web riêng lẻ; lưu trữ tại máy chủ cục bộ; thực thi mã phía máy chủ.
Web 2.0 (Tương tác): Cấu trúc tập trung vào nền tảng (Siloed); định danh qua tài khoản trung tâm (Google/FB); lưu trữ đám mây tập trung; thực thi qua API và dịch vụ đám mây.
Web3 (Sở hữu): Cấu trúc phi tập trung (Decentralized); định danh qua ví cá nhân (Self-sovereign); lưu trữ Blockchain & P2P (IPFS); thực thi qua Hợp đồng thông minh (Smart Contracts).
Xem thêm: Smart Contract là gì?
Blockchain: Nền tảng hạ tầng của sự tin cậy phi tập trung
Blockchain không đơn thuần là công nghệ lưu trữ; nó là giao thức thiết lập đồng thuận mà không cần điều hành trung tâm. Đối với Web3, Blockchain đóng vai trò là "lớp trạng thái" lưu giữ mọi bằng chứng sở hữu một cách bất biến.
Cơ chế vận hành và các loại hình Blockchain
Dữ liệu trên Blockchain được đóng gói vào các "khối" và liên kết bằng mã hóa. Nếu thông tin bị thay đổi, mã băm sẽ không khớp và mạng lưới sẽ từ chối ngay lập tức. Sổ cái này đồng bộ trên hàng ngàn nút (nodes), giúp hệ thống chống lại sự kiểm duyệt.
Phân loại hệ thống Blockchain:
Blockchain Công khai (Public): Mọi người đều có thể tham gia, không có thực thể quản trị duy nhất (Ví dụ: Bitcoin, Ethereum).
Blockchain Riêng tư (Private): Chỉ nhóm được xác định mới có quyền truy cập, do một tổ chức quản lý (Ví dụ: Hệ thống ngân hàng nội bộ).
Blockchain Liên hợp (Federated): Quản trị bởi một nhóm các đối tác hoặc tổ chức (Ví dụ: Chuỗi cung ứng liên kết nhiều bên).
Xem thêm: MetaMask là gì?
Phân định thuật ngữ: Web 3.0 và Web3
Rất nhiều người nhầm lẫn giữa hai khái niệm này, nhưng thực tế chúng có nguồn gốc khác nhau:
Web 3.0 (Semantic Web): Tầm nhìn của Tim Berners-Lee tập trung vào AI và siêu dữ liệu (metadata) để máy tính "hiểu" thông tin, hướng tới hiệu quả và trí tuệ.
Web3 (Decentralized Web): Tầm nhìn của Gavin Wood dựa trên Blockchain và mật mã học để trả quyền sở hữu cho người dùng, hướng tới sự tự do cá nhân và kinh tế Token.
Các thành phần kỹ thuật then chốt
WebAssembly (Wasm): Định dạng nhị phân cho phép thực thi mã với tốc độ gần như bản địa, nhanh hơn máy ảo Ethereum truyền thống, hỗ trợ nhiều ngôn ngữ lập trình như Rust, C++.
IPFS (InterPlanetary File System): Hệ thống lưu trữ tệp tin phi tập trung dựa trên "định danh nội dung" (Content Addressing) thay vì vị trí máy chủ, đảm bảo dữ liệu không bị xóa bỏ hoặc sửa đổi trái phép.
Việt Nam trong kỷ nguyên Blockchain
Việt Nam đã nhanh chóng vươn lên dẫn đầu thế giới về mức độ chấp nhận tài sản mã hóa. Tấn Phát Digital ghi nhận các chỉ số ấn tượng vào năm 2025:
Xếp hạng chấp nhận tài sản mã hóa: Đứng thứ 5 toàn cầu.
Dòng vốn vào hệ sinh thái: Ước đạt hơn 220 tỷ USD (giai đoạn 2024-2025).
Số lượng người sở hữu tài sản số: Hơn 17 triệu người.
Nhu cầu nhân lực chuyên môn: Dự báo cần 200.000 chuyên gia đến năm 2028.
Rủi ro và Tầm nhìn tương lai
Blockchain vẫn đối mặt với thách thức từ Máy tính lượng tử, có khả năng bẻ gãy các thuật toán mật mã hiện tại. Giải pháp là chuyển đổi sang Mật mã hậu lượng tử (PQC) dựa trên cấu trúc toán học phức tạp hơn.
Hướng tới Web 4.0 và Web 5.0:
Web 4.0 (Internet cộng sinh): Kỷ nguyên AI, IoT và giao diện thần kinh xóa nhòa ranh giới giữa thực và ảo.
Web 5.0 (Internet cảm xúc): Máy tính có khả năng nhận diện và phản hồi lại các trạng thái cảm xúc của con người, kết hợp với định danh phi tập trung tuyệt đối.
10 Case Study ứng dụng Blockchain tiêu biểu tại Việt Nam
Dưới đây là các ứng dụng thực tiễn được Tấn Phát Digital tổng hợp, minh chứng cho sức mạnh của công nghệ chuỗi khối trong việc giải quyết các bài toán quốc gia:
1. Tích hợp Blockchain trên ứng dụng định danh VNeID Bộ Công an đã triển khai tích hợp Blockchain để quản lý truy xuất nguồn gốc hóa chất, tiền chất và thực hiện định danh, xác thực phi tập trung (DID/VC). Điều này giúp nâng cao tính bảo mật, minh bạch và an toàn dữ liệu trong các dịch vụ công.
2. Nền tảng truy xuất nguồn gốc nông sản Agridential.vn Do Vietnam Blockchain Corporation (VBC) phát triển, hệ thống này đã số hóa chuỗi cung ứng gạo, thịt heo Sagrifood và các sản phẩm OCOP tại Cà Mau. Người tiêu dùng có thể quét mã QR để biết chính xác nhật ký sản xuất từ nông trại đến bàn ăn.
3. Sky Mavis và Axie Infinity - Kỳ lân GameFi thế giới Dự án game của đội ngũ người Việt đã đạt giá trị hàng tỷ USD, tạo ra mô hình "Play-to-Earn". Mặc dù gặp thách thức về bảo mật, Sky Mavis đã huy động vốn để hoàn trả người dùng và tiếp tục phát triển hệ sinh thái Ronin Network.
4. Kyber Network - Sàn giao dịch phi tập trung (DEX) Được sáng lập bởi Lợi Lưu và Victor Trần, Kyber là một trong những hệ sinh thái DeFi lớn nhất trên Ethereum. Dự án đã gọi vốn thành công 52 triệu USD và cung cấp thanh khoản cho hàng loạt ứng dụng tài chính toàn cầu.
5. Aura Network - Hệ sinh thái Blockchain cho tài sản thực (RWA) Tập trung vào việc mã hóa sở hữu trí tuệ (IP) và tài sản thực, Aura Network hỗ trợ các doanh nghiệp tạo lập và giao dịch NFT hiệu quả. Dự án nhận được sự hỗ trợ kỹ thuật mạnh mẽ từ FPT Software.
6. Hệ thống văn bằng, chứng chỉ quốc gia của Bộ Giáo dục Ứng dụng Blockchain để lưu trữ và xác thực văn bằng điện tử, giúp ngăn chặn tình trạng gian lận bằng cấp. Nhà tuyển dụng có thể tra cứu nhanh chóng tính xác thực của bằng cấp qua mã định danh duy nhất.
7. Thí điểm sàn giao dịch tín chỉ Carbon tại Việt Nam Chính phủ đặt mục tiêu vận hành thí điểm sàn giao dịch carbon vào cuối năm 2026. Blockchain được sử dụng để theo dõi, báo cáo phát thải và giao dịch tín chỉ một cách minh bạch, hỗ trợ mục tiêu Net Zero 2050.
8. Mạng Dịch vụ Đa chuỗi Blockchain Việt Nam (VBSN) Sản phẩm "Make in Vietnam" của Công ty 1Matrix được vinh danh là sản phẩm chiến lược năm 2025. VBSN cung cấp hạ tầng liên thông cho các dịch vụ truy vết ChainTracer, xác thực văn bằng tại Học viện Kỹ thuật Mật mã và quản lý quyền sở hữu trí tuệ.
9. Blockchain trong tài chính: Cho vay ngang hàng (P2P Lending) Các giải pháp Blockchain giúp tự động hóa hợp đồng thông minh, giảm 60-70% chi phí vận hành và tăng 40% tính minh bạch so với các mô hình cho vay truyền thống, giúp nhà đầu tư kiểm soát dòng vốn tốt hơn.
10. Thanh toán và Tài trợ thương mại quốc tế (Trade Finance) Nhiều ngân hàng tại Việt Nam như VietinBank, TPBank đã thí điểm sử dụng Blockchain để xử lý các giao dịch thanh toán quốc tế và L/C. Công nghệ này giúp giảm thời gian xử lý từ vài ngày xuống còn vài giờ và tiết kiệm chi phí giao dịch đáng kể.
10 Câu hỏi thường gặp (FAQ) về Web1, Web2, Web3 và Blockchain
1. Web3 là gì và tại sao nó được gọi là cuộc cách mạng "Sở hữu"? Web3 là thế hệ Internet thứ ba xây dựng trên các nguyên tắc phi tập trung. Điểm khác biệt lớn nhất là quyền "Sở hữu" (Own). Thay vì để dữ liệu và tài sản số bị kiểm soát bởi các ông lớn công nghệ (Web2), Web3 cho phép người dùng trực tiếp sở hữu danh tính, dữ liệu và tài sản của mình thông qua Blockchain mà không cần bên trung gian.
2. Web3 và Web 3.0 có giống nhau không? Mặc dù thường bị dùng lẫn lộn, chúng có nguồn gốc khác nhau. Web 3.0 (Semantic Web) là tầm nhìn của Tim Berners-Lee về một mạng lưới dữ liệu máy tính có thể hiểu được (nhờ AI/Metadata). Web3 là thuật ngữ do Gavin Wood đặt ra, nhấn mạnh vào cấu trúc phi tập trung, mật mã học và quyền làm chủ của người dùng dựa trên Blockchain.
3. Blockchain hoạt động như thế nào trong Web3? Blockchain đóng vai trò là "xương sống" hay lớp hạ tầng tin cậy. Nó ghi lại mọi giao dịch và tương tác vào một sổ cái công khai, minh bạch và không thể thay đổi. Nhờ Blockchain, Web3 có tính "không cần niềm tin" (trustless), nghĩa là người dùng không cần tin tưởng vào một tổ chức mà tin vào các thuật toán mã hóa .
4. Nghị quyết 05/2025/NQ-CP có ý nghĩa gì đối với người dùng tại Việt Nam? Đây là một "bước mở lịch sử" cho phép thí điểm thị trường tài sản mã hóa tại Việt Nam trong 5 năm (từ tháng 9/2025). Nghị quyết tạo ra khung pháp lý an toàn, giúp người dân tham gia đầu tư tài sản mã hóa một cách hợp pháp, giảm thiểu rủi ro lừa đảo và thất thoát ngoại tệ ra các sàn quốc tế.
5. Tại sao WebAssembly (Wasm) lại quan trọng đối với sự phát triển Web3? WebAssembly cho phép chạy các ứng dụng phức tạp trong trình duyệt với tốc độ tương đương phần mềm cài đặt trực tiếp trên máy tính (nhanh hơn JavaScript từ 10-100 lần) . Trong Web3, Wasm giúp các hợp đồng thông minh (Smart Contracts) hoạt động hiệu quả hơn, tiết kiệm chi phí và cho phép lập trình viên sử dụng nhiều ngôn ngữ mạnh mẽ như Rust hay C++ .
6. Lưu trữ dữ liệu trong Web3 khác gì so với lưu trữ đám mây truyền thống? Web3 sử dụng các giao thức phi tập trung như IPFS thay vì các máy chủ tập trung của Google hay AWS . Trong IPFS, dữ liệu được chia nhỏ và phân tán trên hàng ngàn nút máy tính. Tệp tin được tìm nạp dựa trên "nội dung" (hash) chứ không phải vị trí máy chủ, giúp chống lại sự kiểm duyệt và đảm bảo dữ liệu không bị xóa bỏ trái phép .
7. Làm thế nào để đảm bảo an toàn cho Blockchain trước sự trỗi dậy của máy tính lượng tử? Mối đe dọa lớn nhất từ máy tính lượng tử là khả năng bẻ gãy mật mã hiện tại. Giải pháp là nâng cấp lên Mật mã hậu lượng tử (PQC) – các thuật toán toán học cực kỳ phức tạp mà ngay cả máy tính lượng tử cũng không thể giải được . Các dự án như QRL hay tiêu chuẩn NIST (như CRYSTALS-Kyber) đang tiên phong trong lĩnh vực này .
8. Web 5.0 khác biệt như thế nào so với Web3? Web 5.0 (theo tầm nhìn của Jack Dorsey) nhằm mục đích mang lại định danh phi tập trung tuyệt đối (DID) mà không phụ thuộc quá nhiều vào các chuỗi khối công khai vốn vẫn có tính tập trung nhất định. Ngoài ra, Web 5.0 còn được định nghĩa là "Internet cảm xúc", nơi AI có thể nhận diện và phản hồi lại tâm trạng của con người.
9. Ngành công nghiệp Blockchain Việt Nam đang cần bao nhiêu nhân lực? Theo báo cáo TopDev 2025, Việt Nam sẽ cần thêm khoảng 200.000 chuyên gia trong các lĩnh vực Blockchain, AI và Fintech trong 3 năm tới. Các vị trí không chỉ dừng lại ở lập trình viên mà còn mở rộng sang phân tích dữ liệu on-chain, kiểm duyệt hợp đồng thông minh và chuyên gia pháp lý tài sản mã hóa.
10. Người mới bắt đầu nên làm gì để tìm hiểu về Web3 và Blockchain? Lời khuyên là hãy tìm hiểu từ các nguồn uy tín, tham gia vào các cộng đồng như Discord, Reddit hoặc các khóa học cơ bản từ Binance Academy hay các học viện Blockchain tại Việt Nam. Việc thực hành qua việc sử dụng các ví cá nhân (như MetaMask) và thử nghiệm các ứng dụng phi tập trung (dApps) là cách tốt nhất để nắm bắt công nghệ này.
Internet đang tiến hóa mạnh mẽ sang mô hình phi tập trung, nơi quyền lực thuộc về người dùng. Đối với Việt Nam, đây là thời cơ vàng để bứt phá. Theo các chuyên gia tại Tấn Phát Digital, các cá nhân và doanh nghiệp nên chủ động trang bị kiến thức về Blockchain, đầu tư vào nguồn nhân lực chất lượng cao và sớm chuẩn bị các giải pháp bảo mật hậu lượng tử để dẫn đầu trong nền kinh tế số tương lai.
