Theo báo cáo chuyên sâu từ đội ngũ chuyên gia tại Tấn Phát Digital, sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ sổ cái phân tán đã định nghĩa lại khái niệm về quyền sở hữu kỹ thuật số. Tuy nhiên, bản chất không cần cấp phép của các mạng lưới như Bitcoin, Ethereum và Solana đã tạo ra lỗ hổng cho hiện tượng giao dịch rác (transaction spam). Giao dịch rác không chỉ là các yêu cầu không mong muốn mà còn là chiến thuật tấn công gây quá tải hệ thống. Bằng cách gửi lượng lớn yêu cầu giả mạo, các tác nhân spam làm cạn kiệt băng thông, chậm tốc độ xác nhận và đẩy phí gas lên mức cực đoan, gây ra sự loại trừ kinh tế đối với người dùng thực.
Giao dịch rác ảnh hưởng đến blockchain qua chuỗi tác động dây chuyền, bắt đầu từ tắc nghẽn tầng mạng, dẫn đến phí giao dịch tăng phi mã và gây gián đoạn cho các ứng dụng phi tập trung (dApps). Đối với các nút mạng, gánh nặng này thể hiện qua việc tiêu tốn tài nguyên lưu trữ và xử lý, đe dọa tính phi tập trung lâu dài. Dù cơ chế phí là hàng rào tự nhiên, các cuộc tấn công tinh vi vẫn khai thác lỗ hổng cấu trúc để làm suy giảm niềm tin người dùng.
Phân loại và cơ chế kỹ thuật của giao dịch rác trong hệ sinh thái Blockchain
Để hiểu rõ cách thức spam tác động, việc phân tích cơ chế đứng sau là vô cùng cần thiết. Giao dịch rác thường chia thành hai nhóm: hoạt động kém hiệu quả vô ý và tấn công có chủ đích.
Các hình thức spam truyền thống trên mạng lưới Bitcoin
Trong mạng lưới Bitcoin, spam thường liên quan đến việc không tối ưu hóa, ví dụ như không sử dụng lệnh sendmany. Khi gửi thanh toán cho nhiều người cùng lúc bằng hàng loạt giao dịch đơn lẻ thay vì gộp lại, người dùng tạo ra lượng lớn đầu ra thay đổi thừa thãi, gây lãng phí tài nguyên mạng.
Ngoài ra, việc nhúng dữ liệu không liên quan đến tài chính vào giao dịch cũng được coi là spam. Các cuộc tấn công tràn ngập phí cực thấp là chiến thuật phổ biến, nơi hàng chục nghìn giao dịch phí gần bằng không được gửi đi đồng thời, gây hoang mang cho người dùng và tiêu tốn băng thông nút mạng.
Sự trỗi dậy của Inscriptions và Ordinals trên Bitcoin
Giao thức Ordinals ra đời năm 2022 cho phép nhúng dữ liệu trực tiếp lên satoshi. Dù là giao dịch hợp lệ, chúng thường bị coi là spam do làm phình kích thước khối và yêu cầu lưu trữ vĩnh viễn dữ liệu phi tài chính.
So sánh đặc điểm Giao dịch truyền thống và Inscriptions:
Vị trí lưu trữ dữ liệu: Giao dịch truyền thống lưu tại Đầu ra (Outputs)/UTXO, trong khi Inscriptions lưu tại Trường nhân chứng (Witness field).
Cơ chế phí: Giao dịch truyền thống theo phí thị trường tiêu chuẩn, Inscriptions hưởng chiết khấu SegWit tới 75%.
Tác động lưu trữ: Giao dịch truyền thống thấp (chỉ lưu số dư/chữ ký), Inscriptions rất cao (lưu file đa phương tiện).
Mục đích sử dụng: Giao dịch truyền thống để chuyển giá trị tài chính, Inscriptions để tạo NFT gốc trên chuỗi (Digital Artifacts).
MEV Spam: Cuộc chiến thuật toán tại Layer 2 và Solana
Một hình thức tinh vi đang thống trị các mạng hiệu suất cao là MEV Spam. Do chi phí thấp và thời gian tạo khối nhanh, các bot MEV gửi hàng loạt giao dịch "mù" để tranh giành quyền ưu tiên chênh lệch giá hoặc thanh lý. Nghiên cứu chỉ ra trên mạng Base, bot MEV tiêu tốn hơn 50% tổng lượng gas nhưng đóng góp chưa tới 10% phí giao dịch, tạo ra "bức tường spam" trung hòa lợi ích mở rộng quy mô.
Tác động của giao dịch rác đối với hạ tầng nút mạng và tài nguyên hệ thống
Giao dịch rác gây áp lực trực tiếp lên phần cứng - xương sống của tính phi tập trung. Mỗi nút phải xác thực và lưu trữ mọi giao dịch, bất kể mục đích.
Cạn kiệt bộ nhớ RAM và năng lực xử lý CPU
Khi spam quy mô lớn diễn ra, mempool phình to khiến các nút tiêu tốn RAM để duy trì hàng đợi. Nếu vượt giới hạn, phần mềm nút có thể gặp lỗi tràn bộ nhớ và bị treo. Trên mạng Solana, spam từ bot đúc NFT từng khiến trình xác thực cạn kiệt bộ nhớ và ngừng hoạt động nhiều giờ. Việc xác thực hàng triệu chữ ký giả mạo cũng tạo tải trọng CPU cực lớn, tăng độ trễ khối và đe dọa sự đồng thuận.
Sự phình to vĩnh viễn của sổ cái và gánh nặng lưu trữ
"Ledger bloat" là tác động nguy hiểm nhất. Do tính bất biến, mọi giao dịch rác trong khối phải được lưu trữ vĩnh viễn bởi các nút đầy đủ. Trên Ethereum, yêu cầu lưu trữ của nút lưu trữ đã đạt mức Terabyte. Khi rào cản phần cứng tăng, số lượng người vận hành nút giảm, làm suy yếu tính phi tập trung.
Tác động đến tài nguyên hệ thống:
Băng thông (Network): Gây nghẽn đường truyền và chậm đồng bộ hóa giữa các nút qua phát tán dữ liệu rác P2P.
Bộ nhớ (RAM): Gây tràn bộ nhớ và treo phần mềm nút do lưu trữ lượng lớn giao dịch trong Mempool.
Xử lý (CPU): Tăng độ trễ tạo khối và giảm chỉ số TPS thực tế do phải xác thực chữ ký và mã script rác.
Lưu trữ (Disk): Phình to kích thước chuỗi và tăng chi phí duy trì nút do ghi dữ liệu rác vĩnh viễn vào sổ cái.
Xem thêm: Vì sao giao dịch Blockchain pending lâu
Hệ quả kinh tế và hiện tượng nghẽn mạng đối với người dùng thực
Mạng lưới hoạt động theo cơ chế đấu giá không gian khối. Khi spam lấp đầy khối, người dùng có nhu cầu thực phải trả phí cao hơn để được ưu tiên.
Sự bùng nổ của phí Gas và rào cản tiếp cận tài chính
Tác động trực tiếp nhất là đẩy phí gas lên cao. Tại Ethereum, sự kiện address poisoning đầu năm 2026 đã khai thác phí thấp sau nâng cấp Fusaka để gửi hàng triệu giao dịch rác. Khi phí tăng, các giao dịch vi mô không còn khả thi, gây ra hiện tượng "loại trừ kinh tế" đối với người dùng nhỏ lẻ.
Tác động đến sự ổn định của hệ sinh thái DeFi
DeFi chịu tổn thất nặng nhất. Các giao thức cho vay dựa vào bot thanh lý để bảo vệ dung lượng vốn. Khi mạng nghẽn do spam, các lệnh thanh lý không được xác nhận kịp thời, dẫn đến tích tụ nợ xấu, đe dọa ổn định hệ thống tài chính trên chuỗi. Hệ thống Oracle cũng có thể gặp trục trặc khi cập nhật giá bị kẹt trong mempool.
Hệ quả kinh tế và DeFi:
Phí Gas tăng vọt: Gây tăng chi phí giao dịch và loại bỏ người dùng nhỏ lẻ do đấu giá ưu tiên khi khối đầy.
Trì hoãn xác nhận: Gây bất tiện cho thanh toán và ảnh hưởng trải nghiệm người dùng vì giao dịch hợp lệ bị kẹt.
Thất bại thanh lý: Gây tích tụ nợ xấu và nguy cơ sụp đổ giao thức DeFi do bot không thể thực thi lệnh.
Sai lệch Oracle: Gây tổn thất tài sản do giao dịch dựa trên giá cũ vì dữ liệu giá không được cập nhật kịp thời.
Phân tích các cuộc tấn công spam tinh vi: Address Poisoning
Trong giai đoạn 2025-2026, hình thức address poisoning (đầu độc địa chỉ) bùng nổ mạnh mẽ trên Ethereum và Layer 2.
Cơ chế lừa đảo thông qua giao dịch "bụi"
Kẻ tấn công tạo hàng triệu địa chỉ ví có ký tự đầu/cuối tương tự địa chỉ nạn nhân, sau đó gửi lượng tài sản cực nhỏ (dust). Mục tiêu là "đầu độc" lịch sử giao dịch. Khi người dùng sao chép địa chỉ từ lịch sử để chuyển tiền mà không kiểm tra kỹ, họ sẽ vô tình gửi tiền cho kẻ tấn công. Đây là một dạng kỹ thuật xã hội quy mô công nghiệp nhờ chi phí spam thấp.
Tác động của việc giảm phí gas đối với an ninh mạng
Nghịch lý sau nâng cấp Fusaka tháng 12/2025 là việc giảm phí 60% đã làm giảm chi phí tấn công address poisoning. Tấn Phát Digital ghi nhận trong tháng 1/2026, có tới 2,7 triệu địa chỉ mới được tạo, tăng 170% so với mức thường. Thiệt hại tài chính rất lớn với hơn 740.000 USD bị đánh cắp trong một tháng, bao gồm một vụ mất hơn 509.000 USD của một nạn nhân duy nhất.
Các trường hợp điển hình về sự cố và khả năng phục hồi của mạng lưới
Lịch sử blockchain ghi dấu nhiều cuộc khủng hoảng thúc đẩy cải tiến công nghệ.
Solana: Khả năng chống chịu 6 Tbps
Dù từng mỏng manh trước bot IDO và NFT năm 2021, cuộc tấn công DDoS 6 Tbps vào tháng 12/2025 đã chứng minh sự trưởng thành của Solana. Mạng vẫn ổn định với xác nhận dưới 1 giây nhờ các lớp phòng thủ như:
Giao thức QUIC: Kiểm soát luồng và giảm tải yêu cầu rác.
Stake-Weighted QoS: Ưu tiên giao dịch từ các nút có lượng stake lớn.
Thị trường phí cục bộ: Ngăn nghẽn mạng cục bộ ảnh hưởng đến toàn hệ thống.
Arbitrum và cơ chế Timeboost
Arbitrum giới thiệu Timeboost để giảm đua độ trễ và spam MEV qua "làn đường cao tốc". Tuy nhiên, thực tế chỉ ra 22% giao dịch ưu tiên vẫn bị đảo ngược, cho thấy bot vẫn tiếp tục spam. Cơ chế này còn bị chỉ trích gây tập trung hóa khi hai thực thể chiếm hơn 90% số phiên đấu giá thắng.
Các cơ chế phòng vệ tự nhiên và giải pháp kỹ thuật tiên tiến
Cuộc chiến chống spam không chỉ là tăng phí mà còn là thay đổi cấu trúc blockchain.
Các giải pháp kỹ thuật nổi bật được Tấn Phát Digital tổng hợp:
EIP-1559 (Base Fee): Tăng phí theo cấp số nhân khi mạng nghẽn, làm cuộc tấn công spam kéo dài trở nên cực kỳ đắt đỏ.
EIP-4844 (Blobs): Tách biệt không gian dữ liệu tạm thời, ngăn chặn spam dữ liệu làm phình to sổ cái vĩnh viễn.
Xử lý giao dịch song song (Parallel Execution): Thực thi đồng thời giao dịch không xung đột, giúp cô lập tác động của spam vào các khu vực cục bộ.
Stake-Weighted QoS: Ưu tiên lưu lượng dựa trên uy tín và cổ phần, đảm bảo đường truyền cho giao dịch hợp lệ.
Tầm nhìn 2026: Hướng tới sự bền vững
Lộ trình năm 2026 tập trung dọn dẹp nợ kỹ thuật do spam gây ra. Các đề xuất như EIP-4444 (History Expiry) cho phép nút loại bỏ dữ liệu cũ hơn một năm, giảm áp lực lưu trữ. Lộ trình Glamsterdam và Hegota của Ethereum hứa hẹn nâng giới hạn gas và triển khai Verkle Trees để chạy nút nhẹ nhàng hơn.
Đồng thời, các mô hình uy tín cục bộ như STARVESPAM đang được khám phá. Thay vì phí toàn cầu, nút tự xây dựng điểm uy tín cho thực thể gửi giao dịch, giúp lọc spam từ nguồn mà không tăng chi phí cho người dùng trung thực.
10 Case Study điển hình về Spam Transaction và Hệ quả
Để minh họa rõ nét các tác động trên, Tấn Phát Digital tổng hợp 10 trường hợp thực tế tiêu biểu đã định hình lại lịch sử blockchain:
1. Solana: Cuộc tấn công DDoS 6 Tbps (Tháng 12/2025)
Bối cảnh: Một cuộc tấn công DDoS lớn nhất lịch sử blockchain nhắm vào Solana trong suốt 7 ngày liên tiếp.
Tác động kỹ thuật: Lưu lượng đạt đỉnh 6 Tbps với hàng tỷ gói tin mỗi giây. Tuy nhiên, nhờ QUIC và SWQoS, mạng vẫn duy trì thời gian xác nhận dưới 1 giây.
Kết luận: Chứng minh hiệu quả của việc lọc spam ở tầng mạng trước khi nó chạm đến bộ máy thực thi.
2. Ethereum: Khủng hoảng Address Poisoning sau nâng cấp Fusaka (Tháng 1/2026)
Bối cảnh: Lợi dụng phí gas giảm 60% sau nâng cấp Fusaka, kẻ tấn công đã tạo ra 2,7 triệu địa chỉ lừa đảo.
Tác động kinh tế: 116 nạn nhân đã mất hơn 740.000 USD. Một cá nhân mất tới 509.000 USD do sao chép nhầm địa chỉ nhìn giống từ lịch sử giao dịch.
Kết luận: Phí gas thấp là con dao hai lưỡi, làm giảm chi phí tấn công lừa đảo quy mô lớn.
3. Yuga Labs: Sự cố Otherside NFT Mint (Tháng 4/2022)
Bối cảnh: Đợt mở bán đất nền metaverse "Otherdeeds" đã tạo ra cơn sốt kỷ lục trên Ethereum.
Tác động kỹ thuật: Phí gas tăng vọt lên 6.000-8.000 Gwei. Người dùng chi 170 triệu USD (60.000 ETH) chỉ cho phí gas, trong đó có 14.000 giao dịch thất bại gây mất trắng 5 triệu USD tiền phí.
Kết luận: Các đợt mint NFT không tối ưu có thể làm tê liệt mạng lưới và gây thiệt hại kinh tế khổng lồ cho người dùng.
4. Arbitrum: Thất bại của cơ chế Timeboost (Năm 2025)
Bối cảnh: Arbitrum triển khai Timeboost để giảm spam MEV thông qua đấu giá quyền ưu tiên "express lane".
Tác động kỹ thuật: 22% giao dịch trong express lane vẫn bị đảo ngược (reverted), cho thấy bot vẫn spam mù quáng. Hơn 90% các phiên đấu giá thắng thuộc về chỉ 2 thực thể.
Kết luận: Cơ chế đấu giá phí không phải lúc nào cũng giải quyết được spam và có nguy cơ gây tập trung hóa.
5. Polygon: Quyết định nâng mức phí tối thiểu lên 30 Gwei (Tháng 10/2021)
Bối cảnh: Polygon bị ngập lụt bởi các giao dịch rác có mức phí chỉ 1 Gwei, chiếm 90% dung lượng mạng.
Tác động kỹ thuật: Mạng lưới nâng phí lên 30 Gwei, ngay lập tức giảm lượng giao dịch rác 75% (từ 2 triệu xuống 500 nghìn giao dịch/ngày).
Kết luận: Rào cản kinh tế tối thiểu là phương án thô sơ nhưng hiệu quả nhất để ngăn chặn bot spam giá rẻ.
6. Solana: Sự cố Grape Protocol IDO (Tháng 9/2021)
Bối cảnh: Bot tràn ngập mạng lưới để giành quyền mua token trong đợt IDO trên Raydium.
Tác động kỹ thuật: Lưu lượng bot vượt quá 4 triệu giao dịch/giây, gây tràn bộ nhớ (memory overflow) tại các validator. Mạng ngừng hoạt động trong 17 giờ.
Kết luận: Sự cố này đã buộc Solana phải viết lại giao thức mạng từ UDP sang QUIC để kiểm soát luồng.
7. Bitcoin: Cơn sốt Ordinals và Inscriptions (Năm 2023)
Bối cảnh: Người dùng bắt đầu nhúng hàng triệu file ảnh và text trực tiếp vào Bitcoin.
Tác động kỹ thuật: Gây ra giai đoạn nghẽn mạng kéo dài nhất lịch sử Bitcoin. Kích thước khối trung bình tăng từ 1.2MB lên gần 2.5MB vĩnh viễn.
Kết luận: Dữ liệu phi tài chính nhúng vào chuỗi là một dạng spam gây phình to sổ cái không hồi kết.
8. BNB Chain: Kỷ lục giao dịch trong đợt Inscription (Tháng 12/2023)
Bối cảnh: Cơn sốt inscription lan sang BNB Chain.
Tác động kỹ thuật: Ghi nhận 32 triệu giao dịch trong một ngày duy nhất (7/12/2023). Mặc dù mạng không sụp đổ, nhưng phí gas đã tăng gấp nhiều lần mức bình thường.
Kết luận: Các mạng lưới Layer 1 EVM có thể chịu tải tốt nhưng vẫn chịu áp lực lớn về chi phí khi bị spam.
9. Avalanche: Sự cố nghẽn mạng do ASC-20 (Tháng 1/2024)
Bối cảnh: Sự xuất hiện của tiêu chuẩn inscription ASC-20 thu hút lượng lớn bot đúc token.
Tác động kỹ thuật: Hơn 100 triệu inscription được đúc, đẩy phí gas hàng ngày lên tới 5.6 triệu USD.
Kết luận: Cho thấy ngay cả các mạng lưới có kiến trúc hiện đại vẫn dễ bị tổn thương trước các trào lưu spam inscription.
10. Base/Layer 2: "MEV Spam Wall" (Giai đoạn 2024-2025)
Bối cảnh: Các bot MEV chạy đua chênh lệch giá trên mạng Base (Layer 2 của Ethereum).
Tác động kỹ thuật: Bot tiêu tốn 56% lượng gas nhưng chỉ trả 14% phí. Khi mạng nâng công suất, bot ngay lập tức tăng số lượng spam để "lấp đầy" phần trống.
Kết luận: Spam MEV đang "trung hòa" lợi ích của việc mở rộng quy mô, khiến phí cho người dùng thực không thể giảm sâu hơn.
Câu hỏi thường gặp (FAQ) về Giao dịch rác trên Blockchain
Dưới đây là 15 câu hỏi phổ biến nhất liên quan đến spam transaction được Tấn Phát Digital giải đáp dựa trên dữ liệu nghiên cứu mới nhất:
1. Giao dịch rác (Spam transaction) là gì? Đó là những giao dịch không cần thiết hoặc kém hiệu quả được gửi hàng loạt nhằm gây tắc nghẽn mạng, đẩy phí gas lên cao hoặc làm tràn bộ nhớ (mempool) của các nút mạng.
2. Tại sao Bitcoin lại bị spam mặc dù phí giao dịch khá cao? Nhiều hình thức spam trên Bitcoin đến từ việc không tối ưu hóa mã nguồn (ví dụ không sử dụng sendmany) hoặc sử dụng mạng lưới để truyền dẫn dữ liệu không liên quan đến tài chính, dẫn đến lãng phí tài nguyên.
3. Ordinals và Inscriptions có được coi là spam không? Về mặt kỹ thuật, chúng là giao dịch hợp lệ. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia coi đây là spam vì chúng nhúng dữ liệu lớn (hình ảnh, video) vào sổ cái, gây phình to vĩnh viễn kích thước chuỗi.
4. MEV spam ảnh hưởng đến người dùng thông thường như thế nào?
Các bot MEV liên tục gửi hàng nghìn giao dịch để tranh quyền arbitrage. Điều này đẩy phí gas cơ bản lên cao, khiến người dùng thực phải trả nhiều tiền hơn cho các giao dịch đơn giản.
5. Cơ chế EIP-1559 bảo vệ mạng lưới khỏi spam như thế nào? EIP-1559 áp dụng phí cơ bản (base fee) tự động tăng theo cấp số nhân nếu khối đầy. Điều này khiến các cuộc tấn công spam kéo dài trở nên cực kỳ đắt đỏ và không khả thi về mặt kinh tế.
6. Tại sao Address Poisoning lại bùng nổ mạnh mẽ trong năm 2026? Nâng cấp Fusaka giúp phí giao dịch cực thấp, vô tình làm giảm chi phí gửi hàng triệu giao dịch "bụi" (dust) để đầu độc lịch sử ví của người dùng.
7. Giao dịch rác có thể làm hỏng (crash) các nút mạng không? Có. Nếu lượng spam vượt quá khả năng xử lý của RAM hoặc CPU, mempool sẽ bị tràn, dẫn đến việc phần mềm nút bị treo hoặc tự ngắt kết nối.
8. Hiện tượng "Ledger bloat" nguy hiểm như thế nào? Khi rác bị ghi vĩnh viễn vào sổ cái, dung lượng lưu trữ yêu cầu cho một nút sẽ tăng vọt (đạt mức Terabyte), khiến ít người có thể chạy nút hơn, từ đó làm giảm tính phi tập trung.
9. Tại sao các giao thức DeFi dễ bị tổn thương khi có spam? Khi mạng nghẽn, các giao dịch thanh lý quan trọng không được xác nhận kịp thời. Điều này có thể khiến nợ xấu tích tụ và làm sụp đổ các giao thức cho vay.
10. Solana đã chống lại cuộc tấn công 6 Tbps như thế nào? Nhờ triển khai giao thức QUIC để kiểm soát lưu lượng và cơ chế Stake-Weighted QoS giúp ưu tiên các giao dịch từ những thực thể có uy tín (stake) lớn.
11. EIP-4844 (Blobs) có giải quyết được vấn đề spam dữ liệu? Blobs tách biệt dữ liệu tạm thời của Layer 2 ra khỏi Layer 1. Sau khoảng 18 ngày, dữ liệu này bị xóa, giúp ngăn chặn việc spam dữ liệu làm phình to sổ cái vĩnh viễn.
12. Làm thế nào để cá nhân tránh được các vụ lừa đảo address poisoning?
Tuyệt đối không sao chép địa chỉ từ lịch sử giao dịch gần đây. Hãy luôn sử dụng sổ địa chỉ (address book) đã xác minh hoặc kiểm tra kỹ từng ký tự của địa chỉ ví.
13. Đề xuất EIP-4444 (History Expiry) có vai trò gì? Nó cho phép các nút loại bỏ dữ liệu lịch sử cũ hơn một năm, giúp giảm bớt gánh nặng lưu trữ và giải quyết nợ kỹ thuật do spam tích tụ từ quá khứ.
14. Xử lý song song (Parallel Execution) giúp ích gì trong việc chống spam? Cơ chế này cô lập các giao dịch spam vào các luồng xử lý riêng, ngăn chặn việc một hợp đồng thông minh bị spam làm nghẽn toàn bộ hoạt động của các ứng dụng khác.
Theo đánh giá từ Tấn Phát Digital, giao dịch rác là thách thức không thể tránh khỏi đối với hệ thống mở. Tuy nhiên, qua các đợt tấn công, mạng lưới đã trở nên kiên cố hơn. Sự chuyển dịch sang các cơ chế phức tạp như EIP-1559, xử lý song song và blobs là chìa khóa để mở rộng quy mô mà vẫn duy trì an toàn. Trong tương lai, sự kết hợp giữa rào cản kinh tế và biện pháp kỹ thuật như hết hạn trạng thái sẽ bảo vệ blockchain, đảm bảo không gian khối luôn dành cho những giá trị kinh tế thực sự.
