Blockchain trong Logistics: Bài toán thật và Hype – Tấn Phát Digital

Sự trỗi dậy của Blockchain và sự phân cực giữa giá trị cốt lõi và hiện tượng thổi phồng công nghệ

Ngành logistics toàn cầu đang trải qua một giai đoạn chuyển đổi số sâu sắc, nơi các công nghệ mới nổi được kỳ vọng sẽ giải quyết những hạn chế cố hữu của các hệ thống quản trị truyền thống. Trong số đó, blockchain logistics và supply chain blockchain đã trở thành những thuật ngữ tâm điểm, đại diện cho một cuộc cách mạng tiềm năng về tính minh bạch và hiệu quả. Theo ghi nhận từ Tấn Phát Digital – đơn vị tư vấn chiến lược chuyển đổi số chuyên sâu cho các doanh nghiệp logistics – công nghệ chuỗi khối hiện đóng vai trò là "hạ tầng niềm tin", cho phép tích hợp sâu vào mọi hoạt động kinh tế nhờ khả năng xử lý giao dịch tốc độ cao và chi phí thấp.

Tuy nhiên, sự phát triển của công nghệ này không đi theo một đường thẳng mà tồn tại một khoảng cách lớn giữa các dự báo kinh tế vĩ mô và thực tế ứng dụng tại doanh nghiệp. Một mặt, các tổ chức nghiên cứu thị trường hàng đầu đưa ra những con số tăng trưởng khổng lồ; mặt khác, các dự án biểu tượng của ngành lại phải đối mặt với sự đình trệ hoặc giải thể, tạo nên một bức tranh đa sắc diện về sự "thật" và "hype" của công nghệ sổ cái phân tán.

Chi tiết dự báo tăng trưởng và Phân khúc thị trường Blockchain Logistics (2025-2035)

• Quy mô thị trường tổng quát: Ước tính đạt 7,91 tỷ USD năm 2025 và được dự báo sẽ bùng nổ mạnh mẽ, đạt tới con số 2.730,54 tỷ USD vào năm 2034 với tốc độ tăng trưởng kép (CAGR) ấn tượng là 91,44%. Tác động chính là sự hình thành các hạ tầng số xuyên biên giới.

• Tài chính chuỗi cung ứng (SCF): Giá trị thị trường đạt 2,4 tỷ USD năm 2025 và dự kiến tăng lên 34,6 tỷ USD vào năm 2034 (CAGR 39,4%), giúp giảm thiểu gian lận và tối ưu hóa vốn lưu động cho doanh nghiệp.

• Logistics chuỗi lạnh: Đạt quy mô 4,5 tỷ USD năm 2025 và dự báo đạt 35,96 tỷ USD năm 2035 (CAGR 23,1%). Phân khúc này giúp doanh nghiệp tuân thủ nghiêm ngặt các quy định về dược phẩm và thực phẩm.

• Theo dõi và truy xuất (Track & Trace): Hiện chiếm 36,2% thị phần và được dự báo sẽ chiếm ưu thế tuyệt đối với CAGR 28,3% do nhu cầu minh bạch hóa hành trình hàng hóa thời gian thực.

• Phân khúc Nền tảng (Platform): Chiếm tỷ trọng 55,3% thị phần vào năm 2025, đóng vai trò là hạ tầng cốt lõi với sự tham gia của các ông lớn như Microsoft, SAP và IBM.

Bản chất của "Bài toán thật": Những giá trị thực tiễn không thể thay thế

Vượt qua những lời đồn thổi về việc blockchain sẽ thay thế hoàn toàn hạ tầng cũ, giá trị thực tiễn của công nghệ này trong logistics tập trung vào ba trụ cột chính: tính bất biến của dữ liệu, tự động hóa thông qua hợp đồng thông minh (smart contracts) và khả năng tạo ra một nguồn sự thật duy nhất cho các bên tham gia đa phương.

Tính minh bạch và truy xuất nguồn gốc trong chuỗi cung ứng hiện đại

Trong các mô hình truyền thống, dữ liệu thường bị chia cắt thành các "ốc đảo dữ liệu" (data silos), dẫn đến sự thiếu đồng bộ. Blockchain giải quyết bài toán này bằng cách phân phối một sổ cái duy nhất, nơi mọi giao dịch được ghi lại theo thời gian thực và không thể chỉnh sửa.

Giá trị thực tế này đặc biệt quan trọng trong logistics chuỗi lạnh và ngành dược phẩm. Việc kết hợp blockchain với các thiết bị Internet vạn vật (IoT) cho phép ghi lại nhiệt độ, độ ẩm và vị trí trực tiếp lên sổ cái. Thay vì mất vài tuần để rà soát giấy tờ khi có sự cố, doanh nghiệp có thể truy tìm nguồn gốc lô hàng chỉ trong vài giây.

Hợp đồng thông minh và sự tối ưu hóa quy trình tài chính

Hợp đồng thông minh là các đoạn mã tự thực thi các điều khoản khi các điều kiện được thỏa mãn. Trong logistics, chúng có thể tự động giải ngân thanh toán ngay khi đơn vị vận chuyển cập nhật trạng thái "đã giao hàng thành công", loại bỏ nhu cầu về bên trung gian và giảm thiểu chi phí hành chính.

So sánh hiệu quả vận hành giữa Quy trình truyền thống và Blockchain tích hợp IoT (2025)

• Thời gian truy xuất nguồn gốc: Giảm từ mức 6-7 ngày trong quy trình truyền thống xuống chỉ còn 2,2 giây (cải thiện hơn 99%).

• Tỷ lệ sai lệch dữ liệu/Gian lận: Giảm từ mức 5-10% xuống dưới 0,1%, giúp loại bỏ hầu như toàn bộ các rủi ro về tính chính xác dữ liệu.

• Chi phí xử lý chứng từ: Tiết kiệm 70-90% chi phí, từ mức trung bình 50 USD/vận đơn giấy xuống còn 1-2 USD cho mỗi giao dịch số.

• Tốc độ thanh toán quốc tế: Chuyển từ quy trình kéo dài 3-5 ngày làm việc sang trạng thái "tức thì" ngay khi khớp các điều kiện hợp đồng.

• Độ trễ đồng bộ hóa dữ liệu: Cải thiện từ hơn 8 giờ xuống còn dưới 2 giây, đảm bảo tính thời gian thực cho toàn chuỗi.

Phân tích hiện tượng "Hype": Ranh giới của sự thổi phồng và thất bại của TradeLens

Sự đóng cửa của TradeLens – liên doanh giữa IBM và Maersk – vào đầu năm 2023 là bài học đắt giá về việc công nghệ vượt trội không thể vượt qua được các rào cản về cấu trúc ngành. Dự án này thất bại vì quá tập trung vào tính tập trung hóa dưới danh nghĩa phi tập trung, khiến các đối thủ cạnh tranh lo ngại về tính bảo mật dữ liệu.

Thay vào đó, xu hướng năm 2025 đang chuyển dịch sang các mạng lưới liên minh (Consortium) phi lợi nhuận như GSBN. Tấn Phát Digital đánh giá đây là hướng đi thực tế hơn khi tập trung vào số hóa các quy trình cụ thể như vận đơn điện tử (eBL) dựa trên các tiêu chuẩn mở và tính trung lập.

Blockchain Logistics tại thị trường Việt Nam: Thực trạng và Cơ hội 2024-2025

Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để tận dụng blockchain nhằm nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Tuy nhiên, tỷ lệ ứng dụng thực tế hiện mới dừng lại ở mức 10-15%, chủ yếu tại các doanh nghiệp đầu đàn.

Các Dự án Blockchain tiêu biểu và Chỉ số ứng dụng tại Việt Nam (2024-2025)

• Dự án Agridential (Vietnam Blockchain Corp): Chuyên về truy xuất nguồn gốc gạo ST25 và xoài. Kết quả: Đã triển khai thành công, giúp hàng nông sản thâm nhập các thị trường khó tính như Nhật Bản và EU.

• Hệ thống ePort / eDO (Tân Cảng Sài Gòn - SNP): Số hóa lệnh giao hàng và thủ tục cảng. Kết quả: Góp phần đưa 65% doanh nghiệp logistics tăng cường ứng dụng công nghệ trong năm 2024.

• Nền tảng SmartPort / SmartGate (Gemadept): Tối ưu hóa vận hành cảng và kết nối mạng lưới. Kết quả: Giúp doanh nghiệp đạt chuẩn Cảng Xanh (Green Port GPAS) năm 2024.

• Case Study Khai thác mỏ (Than Việt Nam): Quản lý chuỗi cung ứng than dựa trên mô hình Hyperledger Fabric. Kết quả: Đạt tốc độ xử lý 350 giao dịch/giây (TPS).

• Traceability App (Đồng bằng sông Cửu Long): Truy xuất nguồn gốc trái cây xuất khẩu bằng mã QR gắn định danh blockchain. Kết quả: Đảm bảo tính minh bạch cho nông sản từ nguồn.

Những thách thức thực tế kìm hãm sự lan tỏa

1. Rào cản tài chính: Hơn 90% doanh nghiệp logistics nội địa là SME với vốn dưới 10 tỷ VNĐ, khiến đầu tư hạ tầng blockchain trở thành gánh nặng quá sức.

2. Sự phân mảnh dữ liệu: Dữ liệu vẫn nằm trong các "silo" riêng biệt, các mắt xích đầu chuỗi (nông dân, nhà xe nhỏ) chưa có thói quen số hóa.

3. Thiếu hụt chuyên gia: Sự khan hiếm nhân lực hiểu biết cả về nghiệp vụ logistics lẫn kỹ thuật blockchain.

4. Tâm lý chờ đợi: Doanh nghiệp lo ngại về tính tương thích với hệ thống ERP cũ và sự thay đổi nhanh chóng của công nghệ.

Xem thêm: Blockchain Use Cases

Blockchain vs. ERP: Sự tiến hóa từ đối đầu sang hội tụ trong năm 2025

Đến năm 2025, ranh giới giữa Blockchain và ERP đã chuyển từ cạnh tranh sang hội tụ. ERP mạnh trong quản lý nội bộ, còn Blockchain đóng vai trò "lớp tin cậy" (trust layer) kết nối các tổ chức khác nhau.

Ma trận quyết định lựa chọn giải pháp: ERP tập trung vs. Blockchain phân tán

• Quản lý tồn kho nội bộ: ERP chiếm ưu thế tuyệt đối vì tối ưu chi phí và tốc độ; Blockchain được đánh giá là chậm và tốn kém không cần thiết cho mục đích này.

• Trao đổi chứng từ đa bên: Blockchain là lựa chọn tối ưu nhờ tính minh bạch và chống sai lệch dữ liệu; ERP gặp nhiều khó khăn trong việc đối soát dữ liệu bên ngoài.

• Tốc độ xử lý giao dịch: ERP đạt tốc độ rất cao (trên 10.000 TPS); Blockchain ở mức trung bình (1.000-3.000 TPS). Chiến lược: ERP dùng cho vận hành, Blockchain dùng cho đối soát.

• Chi phí triển khai ban đầu: ERP có chi phí bản quyền cao; Blockchain có chi phí hạ tầng và tích hợp rất cao. Doanh nghiệp cần đánh giá ROI kỹ lưỡng trước khi quyết định.

• Khả năng chống tấn công: ERP thấp do có điểm lỗi duy nhất; Blockchain rất cao nhờ tính phân tán dữ liệu. Blockchain nên được ưu tiên cho các dữ liệu nhạy cảm.

Sự hội tụ công nghệ: "Bộ ba quyền lực" Blockchain, AI và IoT

Blockchain chỉ phát huy tối đa giá trị khi kết hợp với AI (đóng vai trò "bộ não" phân tích) và IoT (đóng vai trò "giác quan" thu thập dữ liệu). Tại Việt Nam, các đơn vị như Tấn Phát Digital đang hỗ trợ doanh nghiệp tích hợp các giải pháp này vào hệ thống Marketing và vận hành để tối ưu hóa trải nghiệm khách hàng và độ chính xác của chuỗi cung ứng.

Phân tích tác động kinh tế và Chỉ số ROI cho doanh nghiệp (Chu kỳ 5 năm)

• Chi phí bản quyền & Bảo trì: Mô hình truyền thống tốn khoảng 2,5 triệu USD; mô hình Blockchain giảm xuống 1,2 triệu USD nhờ chuyển dịch sang hình thức trả theo sử dụng (Pay-per-use) – tiết kiệm 52%.

• Tổn thất do gian lận & Tranh chấp: Giảm từ mức 1,5 triệu USD xuống còn 0,2 triệu USD (giảm 86% rủi ro tài chính).

• Chi phí nhân sự quản lý chứng từ: Giảm từ 3,0 triệu USD xuống còn 0,5 triệu USD nhờ tự động hóa, giúp giải phóng 83% nguồn lực.

• Giá trị tăng thêm từ thương hiệu xanh: Mô hình Blockchain tạo thêm khoảng 2,0 triệu USD lợi ích nhờ thu hút các khách hàng quan tâm đến tiêu chuẩn ESG.

• Tổng lợi nhuận ròng dự kiến (ROI): Doanh nghiệp có thể đạt mức ROI tăng thêm 35%, thời gian hòa vốn trung bình từ 8-18 tháng.

Case Study Điển hình về Ứng dụng Blockchain trong Logistics (2024-2026)

1. Home Depot - Giải quyết tranh chấp thanh toán và Tối ưu tồn kho

Home Depot đã triển khai blockchain để giải quyết các tranh chấp với nhà cung cấp do sai lệch dữ liệu nhận hàng. Bằng cách tạo ra một nguồn sự thật duy nhất (single source of truth), hãng đã giảm thiểu nguồn lực đáng kể cho việc đối soát thủ công và cải thiện độ chính xác của hàng tồn kho thông qua việc tích hợp mã vạch và sổ cái phân tán.

2. FedEx - Hệ thống FedEx Surround và Chứng từ vận chuyển quốc tế

FedEx sử dụng blockchain như một lớp bảo mật và minh bạch cho các lô hàng giá trị cao. Nền tảng "FedEx Surround" tích hợp AI và blockchain để theo dõi tài liệu vận chuyển và xác thực nguồn gốc hàng hóa, giúp giảm thiểu rủi ro chậm trễ tại cửa khẩu do thiếu hụt thông tin chứng từ hoặc nghi ngờ gian lận.

3. MediLedger Project - Cách mạng hóa an toàn dược phẩm (Pfizer, Novartis)

Liên minh MediLedger sử dụng blockchain để tuân thủ Đạo luật An ninh Chuỗi cung ứng Dược phẩm (DSCSA). Hệ thống cho phép Pfizer và các đối tác xác thực các lô thuốc trả về ngay lập tức, ngăn chặn thuốc giả xâm nhập vào chuỗi cung ứng hợp pháp, vốn gây thất thoát hàng tỷ USD mỗi năm.

4. IBM Food Trust - Tốc độ truy xuất nguồn gốc (Walmart, Nestlé)

Walmart đã cắt giảm thời gian truy xuất nguồn gốc sản phẩm (như rau diếp) từ 6 ngày xuống còn 2,2 giây. Nestlé cũng sử dụng nền tảng này cho các sản phẩm thực phẩm trẻ em Gerber để theo dõi các thành phần đa quốc gia, đảm bảo tính bền vững và an toàn tuyệt đối cho người tiêu dùng.

5. GSBN (Global Shipping Business Network) - Số hóa vận đơn toàn cầu

Vào tháng 1/2026, GSBN đã thực hiện thành công giao dịch vận đơn điện tử (eBL) liên nền tảng xuyên biên giới (Thái Lan - Trung Quốc). Liên minh các hãng tàu như COSCO và OOCL sử dụng blockchain giúp giảm 20% chi phí vận hành và rút ngắn thời gian giải phóng hàng hóa từ vài ngày xuống còn vài giờ.

6. Tân Cảng Sài Gòn (SNP) - Hệ sinh thái số ePort/eDO

SNP đã tiên phong số hóa toàn bộ quy trình cảng biển tại Việt Nam. Ứng dụng ePort tích hợp blockchain cho phép khách hàng thực hiện các lệnh giao nhận 24/7, giúp giảm thời gian xe chờ tại cổng cảng và minh bạch hóa toàn bộ phí dịch vụ, đóng góp vào việc 65% doanh nghiệp logistics tăng cường ứng dụng công nghệ năm 2024.

7. Agridential - Hộ chiếu nông sản Việt xuất khẩu (VBC)

Được phát triển bởi Vietnam Blockchain Corp, Agridential cấp định danh kỹ thuật số duy nhất cho từng lô hàng gạo ST25 và xoài tại ĐBSCL. Hệ thống ghi lại mọi giai đoạn sản xuất, giúp sản phẩm Việt vượt qua các rào cản kỹ thuật khắt khe để xuất khẩu vào thị trường Nhật Bản và EU.

8. Gemadept - Cảng thông minh SmartPort và Logistics Xanh

Gemadept tích hợp blockchain trong nền tảng SmartPort để tối ưu hóa lộ trình tàu và xe container. Việc minh bạch hóa dữ liệu giúp doanh nghiệp đạt giải thưởng Green Port GPAS 2024, đồng thời giảm đáng kể lượng phát thải carbon nhờ cắt giảm thời gian chờ đợi và vận hành thiết bị cảng bằng điện.  

9. Vũng Áng - Số hóa chuỗi cung ứng Than Việt Nam

Mô hình blockchain dựa trên Hyperledger Fabric đã được áp dụng để quản lý chuỗi cung ứng than tại khu vực Vũng Áng. Hệ thống đạt tốc độ xử lý 350 giao dịch/giây, hỗ trợ kiểm soát khối lượng than khai thác, vận chuyển và ngăn chặn tình trạng khai thác trái phép hoặc gian lận khối lượng.

10. Sagrifood - Chuỗi thực phẩm khép kín an toàn

Sagrifood đã phát hành hơn 35.000 tem truy xuất nguồn gốc dựa trên blockchain cho các sản phẩm thịt heo thảo mộc. Người tiêu dùng chỉ cần quét mã QR để truy cập toàn bộ lịch sử từ khâu giết mổ đến đóng gói, đảm bảo tính minh bạch và tăng cường lòng tin của khách hàng vào thương hiệu thực phẩm sạch.

Câu hỏi thường gặp về Blockchain trong Logistics (FAQ)

1. Blockchain có thay thế hoàn toàn hệ thống ERP truyền thống không?
   Không. Xu hướng năm 2025 là sự hội tụ thay vì thay thế. ERP vẫn rất mạnh trong quản lý quy trình nội bộ, trong khi Blockchain đóng vai trò là "lớp tin cậy" (trust layer) để kết nối dữ liệu giữa các tổ chức khác nhau mà không cần trung gian.  

2. Tại sao dự án TradeLens của IBM và Maersk lại đóng cửa vào năm 2023?
   TradeLens thất bại do quá tập trung vào tính tập trung hóa dưới danh nghĩa phi tập trung. Các hãng tàu đối thủ lo ngại về việc chia sẻ dữ liệu nhạy cảm trên một nền tảng do đối thủ trực tiếp vận hành, thiếu một cơ chế quản trị trung lập.

3. Tính pháp lý của vận đơn điện tử (eBL) tại Việt Nam năm 2025 như thế nào?
   Hiện nay, Luật Giao dịch điện tử 2023 và Nghị định 137/2024 đã chính thức công nhận giá trị pháp lý tương đương của các giao dịch điện tử và chữ ký số so với văn bản giấy, tạo hành lang vững chắc cho eBL.

4. Doanh nghiệp SME cần bao nhiêu vốn để triển khai Blockchain?
   Đây là rào cản lớn nhất. Mặc dù có các mô hình trả theo mức sử dụng (SaaS), nhưng việc đầu tư hạ tầng cảm biến IoT và đào tạo nhân lực vẫn là gánh nặng tài chính đối với 90% SME có vốn dưới 10 tỷ VNĐ tại Việt Nam.  

5. Blockchain giúp giảm chi phí logistics cụ thể qua các con số nào?
   Blockchain giúp giảm tới 85% thủ tục giấy tờ hành chính và tiết kiệm trung bình 50 USD cho mỗi vận đơn truyền thống nhờ chuyển sang định dạng số hóa và tự động hóa quy trình đối soát.  

6. Nghị định 137/2024 có tác động gì trực tiếp đến ngành logistics?
   Nghị định này hướng dẫn chi tiết về chuyển đổi văn bản giấy sang dữ liệu điện tử và ngược lại, đồng thời quy định trách nhiệm cho các nền tảng trung gian kỹ thuật số, giúp tăng tính minh bạch cho giao dịch logistics.

7. Sự kết hợp giữa Blockchain, AI và IoT mang lại lợi ích gì vượt trội?
   IoT đóng vai trò "giác quan" thu thập dữ liệu, AI là "bộ não" phân tích dự báo, còn Blockchain là "trí nhớ bất biến" lưu trữ giao dịch. Sự kết hợp này giúp tự động hóa chuỗi cung ứng với độ chính xác trên 95%.

8. ROI (Tỷ suất hoàn vốn) trung bình khi đầu tư Blockchain là bao nhiêu?
   Các doanh nghiệp logistics quy mô lớn thường đạt mức tiết kiệm chi phí 25-40% và có thể hòa vốn sau khoảng 8 đến 18 tháng triển khai nhờ giảm thiểu sai sót và gian lận.  

9. Blockchain có giúp giải quyết bài toán "Logistics Xanh" không?
   Có. Blockchain cho phép ghi lại dấu chân carbon xuyên suốt chuỗi cung ứng một cách không thể làm giả. Đây là lợi thế cạnh tranh khi các thị trường như EU bắt đầu áp dụng thuế biên giới carbon.  

10. Tại sao cần sự hợp tác liên minh (Consortium) thay vì nền tảng đơn lẻ?
    Mô hình liên minh như GSBN đảm bảo tính trung lập và phi lợi nhuận, giúp các doanh nghiệp cạnh tranh có thể tin tưởng chia sẻ dữ liệu dùng chung mà không sợ bị một bên nào kiểm soát.

11. Vấn đề bảo mật dữ liệu trên Blockchain được đảm bảo như thế nào?
    Dữ liệu được mã hóa bằng thuật toán SHA-256 và bảo vệ bởi cơ chế đồng thuận. Trong các mạng lưới permissioned, rủi ro bị can thiệp dữ liệu gần như bằng không (0% tampering incidents).  

12. CBDC (Tiền kỹ thuật số ngân hàng trung ương) ảnh hưởng gì đến logistics?
    CBDC sẽ loại bỏ các ngân hàng trung gian trong thanh toán quốc tế, giảm phí giao dịch xuống gần bằng không và rút ngắn thời gian thanh toán từ vài ngày xuống còn vài giây.

13. Blockchain hỗ trợ gì cho logistics chuỗi lạnh (Cold Chain)?
    Nó ghi lại dữ liệu nhiệt độ và độ ẩm từ cảm biến IoT trực tiếp lên sổ cái. Mọi biến động đều được lưu vết thời gian thực, giúp tự động kích hoạt cảnh báo hoặc bồi thường bảo hiểm nếu hàng hỏng.

14. Làm thế nào để tích hợp Blockchain vào hệ thống ERP cũ (Legacy)?
    Doanh nghiệp thường sử dụng mô hình lai (Hybrid), trong đó hệ thống cũ kết nối với Blockchain thông qua các cổng API để ghi nhận những giao dịch quan trọng nhất mà không cần thay đổi toàn bộ kiến trúc IT.  

15. Tấn Phát Digital hỗ trợ gì cho doanh nghiệp trong lộ trình này?
    Tấn Phát Digital tư vấn chiến lược chuyển đổi số toàn diện, thiết lập các hệ thống quản trị và đo lường hiệu quả (WMS, TMS) tích hợp công nghệ mới, đồng thời hỗ trợ vận hành các chiến dịch marketing số cá nhân hóa.

Blockchain trong logistics là một bước tiến hóa của hạ tầng số nhưng đòi hỏi cách tiếp cận thực dụng. Doanh nghiệp cần xác định rõ "điểm đau" cần giải quyết thay vì chỉ chạy theo xu hướng. Tấn Phát Digital khuyến nghị các doanh nghiệp nên tập trung vào việc xây dựng hệ sinh thái hợp tác, tận dụng các đòn bẩy pháp lý từ Luật Giao dịch điện tử 2023 và Nghị định 137/2024 để sớm chuyển đổi sang vận đơn điện tử, từ đó hiện thực hóa khát vọng trở thành trung tâm logistics toàn cầu của Việt Nam trong thập kỷ tới.