Phần lớn bài toán doanh nghiệp đang được đề xuất giải bằng blockchain thật ra không cần blockchain — một cơ sở dữ liệu thông thường làm được, nhanh hơn, rẻ hơn và dễ vận hành hơn nhiều. Blockchain chỉ có lý do tồn tại khi có nhiều bên không hoàn toàn tin nhau cùng cần ghi và đọc một bộ dữ liệu, và không bên nào được phép sửa lại lịch sử. Bài này đưa bốn câu hỏi để bạn tự xác định trường hợp của mình có thuộc số ít đó không, trước khi bàn tới chi phí.
Vì sao phải hỏi ngược lại trước
Trong vài năm qua, blockchain được đề xuất cho gần như mọi bài toán: quản lý kho, chấm công, hồ sơ nhân sự, tích điểm khách hàng, lưu trữ tài liệu. Phần lớn những đề xuất đó không sai về mặt kỹ thuật — blockchain làm được — nhưng sai về mặt kinh tế.
Lý do đơn giản: blockchain đánh đổi hiệu năng và chi phí vận hành để lấy một thứ duy nhất là khả năng không ai sửa được lịch sử mà không bị phát hiện. Nếu bài toán của bạn không cần thứ đó, bạn đang trả giá cho một tính năng mình không dùng.
Một cơ sở dữ liệu thông thường có sao lưu, có nhật ký thay đổi, có phân quyền chặt chẽ đã đủ cho phần lớn nhu cầu nội bộ. Nó nhanh hơn nhiều lần, chi phí vận hành thấp hơn nhiều lần, và bất kỳ lập trình viên nào cũng bảo trì được.
Bốn câu hỏi xác định bài toán của bạn
Trả lời có cho cả bốn thì blockchain đáng cân nhắc. Trả lời không cho bất kỳ câu nào thì gần như chắc chắn có giải pháp rẻ hơn.
Câu 1: Có nhiều bên không hoàn toàn tin nhau cùng ghi dữ liệu không?
Đây là câu quan trọng nhất.
Nếu chỉ công ty bạn ghi và đọc dữ liệu, bạn không cần blockchain — bạn tin chính mình. Blockchain giải quyết vấn đề khi bên A và bên B đều cần ghi vào cùng một sổ, và không bên nào chịu để bên kia giữ sổ.
Ví dụ trả lời có: một chuỗi cung ứng gồm nông dân, đơn vị sơ chế, đơn vị vận chuyển và nhà nhập khẩu, mỗi bên ghi thông tin ở khâu của mình, và bên nhập khẩu cần chắc chắn không ai sửa lại số liệu sau khi ghi.
Ví dụ trả lời không: hệ thống chấm công nội bộ. Chỉ công ty bạn ghi, chỉ công ty bạn đọc. Phân quyền và nhật ký thay đổi trong một hệ thống thông thường là đủ.
Câu 2: Việc sửa lại lịch sử có gây hậu quả thật không?
Blockchain làm cho việc sửa lại dữ liệu đã ghi trở nên rất khó. Câu hỏi là điều đó có giá trị gì với bạn.
Ví dụ trả lời có: hồ sơ nguồn gốc dùng để chứng minh với cơ quan kiểm định nước nhập khẩu. Nếu số liệu có thể bị sửa sau, toàn bộ hồ sơ mất giá trị chứng minh.
Ví dụ trả lời không: dữ liệu tích điểm khách hàng. Sửa được thì cũng chỉ ảnh hưởng nội bộ, và bạn vốn có toàn quyền sửa.
Câu 3: Có bên thứ ba trung gian nào đang thu phí cho việc làm trung gian không?
Giá trị kinh tế rõ ràng nhất của blockchain là loại bỏ một bên trung gian đang được trả tiền chỉ để giữ sổ và xác nhận.
Nếu trong quy trình của bạn không có bên nào như vậy, phần tiết kiệm sẽ không xuất hiện — và bạn chỉ còn lại phần chi phí tăng thêm.
Câu 4: Bạn chấp nhận được hiệu năng thấp hơn không?
Mọi hệ thống blockchain đều chậm hơn cơ sở dữ liệu thông thường, ở mức chênh lệch rất lớn. Với hệ thống ghi vài trăm bản ghi mỗi ngày thì không thành vấn đề. Với hệ thống ghi hàng nghìn giao dịch mỗi giây thì đây là yếu tố loại trừ.
Câu hỏi thực tế cần trả lời: hệ thống của bạn cần ghi bao nhiêu bản ghi mỗi ngày, và độ trễ chấp nhận được là bao nhiêu?
Bảng đối chiếu nhanh
Bài toán | Blockchain có hợp lý không | Giải pháp thường hợp lý hơn |
|---|---|---|
Truy xuất nguồn gốc cho hàng xuất khẩu, nhiều bên tham gia | Có thể | — |
Truy xuất nguồn gốc nội bộ, một công ty quản lý cả chuỗi | Không | Cơ sở dữ liệu có nhật ký thay đổi và mã lô |
Hợp đồng nhiều bên cần chứng cứ không sửa được | Có thể | — |
Lưu trữ và ký tài liệu nội bộ | Không | Chữ ký số và hệ thống quản lý tài liệu |
Chấm công, nhân sự, kế toán nội bộ | Không | Phần mềm quản trị thông thường |
Tích điểm khách hàng trong một hệ thống | Không | Cơ sở dữ liệu thông thường |
Chia sẻ dữ liệu giữa các đơn vị độc lập trong một ngành | Có thể | — |
Chống hàng giả bằng mã xác thực đơn lẻ | Thường không | Mã định danh duy nhất và hệ thống tra cứu |
Cột giữa ghi "có thể" chứ không ghi "có" là có chủ đích. Ngay cả khi bốn câu hỏi đều trả lời có, vẫn cần so sánh với phương án thông thường trước khi quyết.
Ba hiểu nhầm phổ biến
"Blockchain thì dữ liệu không thể giả." Blockchain đảm bảo dữ liệu đã ghi không bị sửa. Nó không đảm bảo dữ liệu ghi vào là đúng. Nếu người nhập liệu ghi sai hoặc cố tình ghi sai ở đầu vào, blockchain sẽ lưu giữ cái sai đó một cách rất đáng tin cậy.
Đây là điểm quan trọng nhất và hay bị bỏ qua nhất trong các đề xuất truy xuất nguồn gốc. Vấn đề thật của truy xuất nguồn gốc nằm ở khâu xác thực đầu vào, không nằm ở khâu lưu trữ.
"Dùng blockchain thì minh bạch hơn." Minh bạch là một lựa chọn thiết kế, không phải hệ quả tự động. Một hệ thống blockchain riêng tư có thể kín hơn một bảng dữ liệu được công bố công khai. Nếu mục tiêu là minh bạch, hãy hỏi trước xem ai được xem cái gì.
"Blockchain rẻ hơn vì không cần máy chủ." Ngược lại. Bạn vẫn cần hạ tầng chạy, vẫn cần đội vận hành, cộng thêm chi phí giao dịch nếu dùng mạng công khai. Chi phí vận hành thường cao hơn một hệ thống thông thường tương đương, không thấp hơn.
Chi phí và thời gian thực tế
Đây là phần các bài viết về blockchain thường tránh, nhưng nó là phần quyết định.
Những khoản chi phí cần tính:
Khoản | Đặc điểm |
|---|---|
Phân tích và thiết kế | Thường chiếm tỉ trọng lớn hơn dự án phần mềm thông thường, vì cần xác định rõ ai ghi gì, ai xem gì, và xử lý tranh chấp ra sao |
Phát triển hợp đồng thông minh | Nếu có. Đắt hơn phát triển thông thường vì lỗi rất khó sửa sau khi triển khai |
Kiểm định bảo mật | Bắt buộc với hợp đồng thông minh xử lý giá trị thật. Đây là khoản không được cắt |
Hạ tầng vận hành | Chạy các nút mạng hoặc thuê dịch vụ |
Chi phí giao dịch | Nếu dùng mạng công khai, tính theo số lượng ghi |
Tích hợp với hệ thống hiện có | Thường là phần tốn công nhất, xem bài riêng về phần này |
Đào tạo và vận hành | Đội nội bộ cần hiểu hệ thống đủ để vận hành |
Về thời gian: dự án blockchain doanh nghiệp thường dài hơn dự án phần mềm thông thường cùng quy mô, chủ yếu vì hai khâu — thống nhất quy tắc giữa các bên tham gia, và kiểm định. Khâu thống nhất giữa các bên là khâu khó lường nhất, vì nó phụ thuộc vào việc các bên có thật sự muốn hợp tác hay không.
Điểm quan trọng về hợp đồng thông minh: khác với phần mềm thông thường, sửa lỗi sau khi triển khai rất khó và đôi khi không thể. Điều này làm thay đổi cách làm — cần nhiều thời gian thiết kế và kiểm thử hơn, và chi phí sửa sai cao hơn hẳn.
Lộ trình hợp lý nếu bạn quyết định làm
Giai đoạn 1 — xác định bài toán, không viết mã. Trả lời bốn câu hỏi ở trên với sự tham gia của mọi bên sẽ dùng hệ thống. Nếu có bất kỳ bên nào chưa cam kết tham gia, dừng lại ở đây. Một hệ thống nhiều bên mà chỉ một bên muốn làm sẽ không chạy được dù kỹ thuật hoàn hảo.
Giai đoạn 2 — thiết kế quy tắc trước khi thiết kế hệ thống. Ai được ghi gì, ai được xem gì, xử lý thế nào khi dữ liệu ghi sai, ai chịu chi phí vận hành. Đây là những câu hỏi quản trị, không phải kỹ thuật, và chúng quyết định phần lớn thiết kế sau này.
Giai đoạn 3 — làm thử ở phạm vi hẹp. Một dòng sản phẩm, một tuyến cung ứng, một nhóm đối tác. Mục tiêu không phải chứng minh công nghệ chạy được — nó chạy được. Mục tiêu là xem con người có thật sự dùng không.
Giai đoạn 4 — kiểm định trước khi mở rộng. Với hệ thống xử lý giá trị thật, kiểm định bảo mật độc lập là bước không bỏ qua được.
Giai đoạn 5 — mở rộng dần. Thêm từng bên tham gia, không mở rộng toàn bộ cùng lúc.
Điểm dừng nên đặt trước: xác định từ đầu điều kiện nào thì dừng dự án. Thường là ở cuối giai đoạn 3 — nếu người dùng thật không dùng, đó là câu trả lời, và dừng lại lúc đó rẻ hơn nhiều so với dừng sau khi đã mở rộng.
Nếu sau khi đọc bốn câu hỏi ở trên bạn thấy bài toán của mình trả lời không cho ít nhất một câu, điều đó có ích hơn một lời tư vấn nói có. Phần lớn dự án chúng tôi tiếp nhận trong mảng này kết thúc bằng một hệ thống thông thường chứ không phải blockchain, và đó là kết quả đúng — xem cách chúng tôi tiếp cận tại dịch vụ phát triển blockchain, hoặc gói giải pháp doanh nghiệp nếu bài toán của bạn thuộc nhóm hệ thống quản trị thông thường.
Ba tình huống thực tế trong bối cảnh Việt Nam
Doanh nghiệp xuất khẩu nông sản, chế biến hoặc thuỷ sản
Bài toán thường gặp: đối tác nhập khẩu yêu cầu chứng minh nguồn gốc, và yêu cầu này ngày càng chặt ở một số thị trường.
Blockchain có hợp lý không: có thể, nếu chuỗi có nhiều bên độc lập và đối tác nhập khẩu cụ thể yêu cầu. Không, nếu bạn kiểm soát toàn bộ chuỗi và yêu cầu chỉ là có hồ sơ đầy đủ.
Câu hỏi nên hỏi trước: đối tác nhập khẩu chấp nhận hình thức chứng minh nào? Nhiều thị trường có chuẩn riêng, và đáp ứng đúng chuẩn đó quan trọng hơn việc dùng công nghệ nào.
Cạm bẫy: đầu tư hệ thống rồi phát hiện đối tác không có công cụ để đọc, hoặc chấp nhận một hình thức chứng minh đơn giản hơn nhiều.
Doanh nghiệp sản xuất muốn chống hàng giả
Bài toán thường gặp: sản phẩm bị làm nhái, muốn cho người tiêu dùng cách xác thực.
Blockchain có hợp lý không: thường là không. Vấn đề chống hàng giả nằm ở khâu gắn mã vào sản phẩm sao cho không sao chép được — đây là bài toán vật lý, không phải bài toán lưu trữ dữ liệu. Nếu mã bị sao chép, blockchain không giúp gì.
Giải pháp thường hợp lý hơn: mã định danh duy nhất khó sao chép về mặt vật lý, cộng hệ thống tra cứu thông thường phát hiện được khi một mã bị quét nhiều lần bất thường.
Nhóm doanh nghiệp trong một ngành cần chia sẻ dữ liệu
Bài toán thường gặp: nhiều đơn vị độc lập cần dùng chung một bộ dữ liệu — danh sách đối tác có rủi ro, dữ liệu ngành, hồ sơ chứng nhận — nhưng không đơn vị nào chịu để đơn vị khác quản lý.
Blockchain có hợp lý không: đây là trường hợp phù hợp nhất trong ba tình huống, vì nó đúng bản chất bài toán mà blockchain sinh ra để giải.
Yếu tố quyết định thành bại: không phải công nghệ mà là thoả thuận quản trị giữa các bên. Ai chịu chi phí, ai được thêm bên mới, xử lý thế nào khi có tranh chấp. Dự án loại này chết vì quản trị nhiều hơn chết vì kỹ thuật.
Bốn điều nghe nhiều nhưng không đúng
"Không dùng blockchain là tụt hậu." Không dùng một công nghệ không phù hợp với bài toán của mình là quyết định đúng, không phải tụt hậu. Rất nhiều doanh nghiệp lớn đã thử rồi quay lại hệ thống thông thường sau khi so sánh chi phí.
"Làm thử một dự án nhỏ để học công nghệ." Học công nghệ là mục tiêu hợp lệ, nhưng nên gọi đúng tên. Đừng đặt kỳ vọng kinh doanh lên một dự án thực chất là dự án học tập, và đừng tính nó vào ngân sách đầu tư.
"Blockchain riêng tư thì rẻ và dễ hơn." Rẻ hơn về chi phí giao dịch nhưng thường khó hơn về vận hành, vì bạn phải tự lo hạ tầng và tự lo việc thuyết phục các bên cùng tham gia. Và nếu chỉ một đơn vị vận hành mạng riêng tư đó, bạn đã quay lại đúng mô hình tập trung mà blockchain định thay thế.
"Có hợp đồng thông minh thì không cần hợp đồng giấy." Hợp đồng thông minh là mã tự động thực thi theo điều kiện. Nó không thay thế giá trị pháp lý của hợp đồng giữa các bên, và tranh chấp vẫn được xử lý theo hợp đồng pháp lý.
Khi nào nên dừng câu chuyện này lại
Khi không bên nào ngoài bạn muốn tham gia. Hệ thống nhiều bên cần nhiều bên. Nếu đối tác chưa cam kết, dự án chưa nên bắt đầu.
Khi bài toán thật sự là số hoá quy trình. Rất nhiều doanh nghiệp tìm đến blockchain trong khi vấn đề thật là quy trình vẫn chạy trên giấy và bảng tính. Số hoá trước, rồi hãy bàn tới lớp tiếp theo.
Khi chưa có ai trong công ty vận hành được hệ thống. Bàn giao một hệ thống không ai bên trong hiểu là cách chắc chắn để nó ngừng chạy sau một năm.
Khi ngân sách chỉ đủ cho giai đoạn phát triển. Kiểm định và vận hành là khoản bắt buộc. Cắt kiểm định để tiết kiệm là rủi ro không đáng đánh đổi với hệ thống xử lý giá trị thật.
Câu hỏi thường gặp
Blockchain có thay thế được cơ sở dữ liệu không? Không. Chúng giải quyết hai bài toán khác nhau. Gần như mọi hệ thống blockchain doanh nghiệp vẫn dùng cơ sở dữ liệu thông thường cho phần lớn dữ liệu, và chỉ đưa lên chuỗi phần cần bằng chứng không sửa được.
Dự án blockchain mất bao lâu? Dài hơn dự án phần mềm thông thường cùng quy mô, chủ yếu do khâu thống nhất giữa các bên và khâu kiểm định. Khâu thống nhất khó lường nhất vì nó phụ thuộc vào con người.
Có cần hiểu về tiền mã hoá để dùng blockchain không? Không. Blockchain doanh nghiệp và thị trường tiền mã hoá là hai chuyện khác nhau. Nhiều hệ thống doanh nghiệp không liên quan gì tới token.
Nên dùng mạng công khai hay mạng riêng? Mạng công khai cho khả năng kiểm chứng độc lập nhưng phát sinh chi phí giao dịch và ràng buộc về dữ liệu công khai. Mạng riêng kiểm soát tốt hơn nhưng phải tự lo hạ tầng và tính thuyết phục về tính khách quan thấp hơn. Quyết định này phụ thuộc vào việc ai cần tin vào dữ liệu của bạn.
Chi phí một dự án blockchain khoảng bao nhiêu? Biên độ rất rộng tuỳ phạm vi, nên bất kỳ con số nào nêu ra mà không biết bài toán đều là con số vô nghĩa. Điều nên làm là trả lời bốn câu hỏi ở đầu bài trước, vì phạm vi mới quyết định chi phí.
Đã có hệ thống quản lý rồi thì tích hợp thế nào? Đây là phần tốn công nhất của mọi dự án loại này. Chúng tôi trình bày riêng ở bài tích hợp blockchain vào ứng dụng doanh nghiệp.
Bước tiếp theo
Lấy bốn câu hỏi ở đầu bài và trả lời cho bài toán cụ thể của bạn, bằng văn bản chứ không trong đầu. Nếu có câu nào trả lời không, bạn đã tiết kiệm được một khoản đáng kể.
Nếu cả bốn đều có, việc tiếp theo không phải tìm đơn vị phát triển mà là xác nhận các bên còn lại có thật sự cam kết tham gia không. Đó mới là yếu tố quyết định.
Cần một góc nhìn độc lập về bài toán của bạn, liên hệ Tấn Phát Digital — nếu chúng tôi thấy bài toán không cần blockchain, chúng tôi sẽ nói thẳng.
