Thị trường công nghệ chuỗi khối đang trải qua một giai đoạn sàng lọc khắc nghiệt, nơi những hứa hẹn về sự phi tập trung hóa dần đối mặt với thực tế nghiệt ngã của hiệu quả kinh tế và giá trị sử dụng. Theo các báo cáo phân tích chuyên sâu được Tấn Phát Digital tổng hợp cho giai đoạn 2021 đến đầu năm 2026, có đến khoảng 90% các startup Web3 thất bại trong vòng hai năm đầu tiên kể từ khi thành lập. Thậm chí, các dữ liệu chuyên sâu hơn cho thấy 92% các dự án blockchain sụp đổ chỉ trong vòng 18 tháng. Đội ngũ chuyên gia tại Tấn Phát Digital nhận định rằng điều này không phải do bản thân công nghệ blockchain bị lỗi, mà bởi vì các nhà sáng lập thường tiếp cận mô hình Web3 bằng những giả định sai lầm kế thừa từ kỷ nguyên Web2. Sự thất bại này là kết quả của một chuỗi các sai lầm mang tính hệ thống trong việc xác định nhu cầu thị trường, thiết kế mô hình kinh tế token (tokenomics), quản trị an ninh và chiến lược thu hút người dùng.
Sự thiếu hụt trầm trọng về mức độ phù hợp giữa sản phẩm và thị trường (Product-Market Fit)
Nguyên nhân hàng đầu dẫn đến sự sụp đổ của các startup Web3 là việc xây dựng các giải pháp kỹ thuật cao nhưng lại thiếu đi nhu cầu thực tế từ phía người dùng. Khoảng 42% các thất bại được ghi nhận bắt nguồn từ việc sản phẩm không giải quyết được bất kỳ vấn đề thực sự nào của khách hàng. Trong hệ sinh thái Web3, sai lầm này thường biểu hiện dưới dạng "fetish công nghệ", nơi các nhà sáng lập quá tập trung vào các đặc tính kỹ thuật như cơ chế đồng thuận hay tốc độ giao dịch mà quên mất giá trị vượt trội cho người dùng phổ thông.
Các chỉ số rủi ro về PMF được Tấn Phát Digital ghi nhận:
Tỷ lệ thất bại do thiếu nhu cầu thị trường: Chiếm 42%, đây là rào cản lớn nhất vượt qua cả vấn đề tài chính.
Tỷ lệ token giao dịch trên giá TGE năm 2025: Chỉ đạt 12%, phản ánh sự thất bại trong việc tạo ra giá trị dài hạn sau khi ra mắt.
Mức giảm khối lượng giao dịch NFT (2021-2025): Giảm mạnh 93%, minh chứng cho sự sụp đổ của các tài sản thiếu tiện ích thực tiễn.
Tỷ lệ dự án thất bại trong 18 tháng đầu: Lên tới 92%, cho thấy sự thiếu chuẩn bị cho việc thích nghi dài hạn.
Sự sai lầm trong bước xác định PMF thường bắt nguồn từ việc các đội ngũ thiếu chuyên môn về marketing và nghiên cứu thị trường truyền thống. Thay vì xây dựng lộ trình dựa trên phản hồi của người dùng, họ lại xây dựng sản phẩm trong sự cô lập, dẫn đến những đợt ra mắt tốn kém nhưng không có người dùng thực sự.
Sai lầm trong thiết kế Tokenomics và các chiến lược phát hành Token
Tokenomics là "xương sống" của một dự án Web3, nhưng đây lại là điểm gây ra nhiều thất bại nhất do thiếu hiểu biết về các nguyên tắc kinh tế. Tấn Phát Digital quan sát thấy nhiều dự án ưu tiên tính đầu cơ ngắn hạn hơn là sự bền vững của doanh nghiệp.
Các ngưỡng rủi ro trong thiết kế Tokenomics:
Tỷ lệ FDV/MC tại thời điểm ra mắt: Nếu vượt quá $15x$ sẽ tạo áp lực bán tháo cực lớn; mức bền vững khuyến nghị là dưới $10x - 12x$.
Tỷ lệ lạm phát token hàng năm: Ngưỡng rủi ro cao là trên $25%$; các dự án bền vững thường giữ mức dưới $5%$.
Cơ chế tích lũy giá trị: Rủi ro khi chỉ dựa trên lạm phát hoặc staking; hướng đi đúng đắn là gắn liền với doanh thu sản phẩm và phí mạng lưới.
Lịch trình mở khóa (Vesting): Nguy hiểm khi có các đợt mở khóa lớn (Cliffs) và thời gian khóa ngắn dưới 6 tháng; nên mở khóa dần dần theo các cột mốc sản phẩm.
Sai lầm phổ biến khác là thiếu cơ chế tiêu hủy (sinks) để kiểm soát tốc độ lưu thông. Bài học từ Axie Infinity cho thấy việc đúc quá mức token thưởng mà không có cơ chế hấp thụ đã dẫn đến lạm phát phi mã. Hiện nay, các mô hình gọi vốn dựa trên niềm tin (trust-based) đã không còn hiệu quả; nhà đầu tư yêu cầu các cơ chế bảo vệ vốn trên chuỗi và giải ngân theo hiệu suất.
Xem thêm: Tokenomics là gì?
Rào cản về trải nghiệm người dùng và sự phức tạp của hạ tầng kỹ thuật
Sự phức tạp trong trải nghiệm người dùng (UX) là nguyên nhân chính gây ra tỷ lệ sụt giảm người dùng (churn) cực cao. Thống kê chỉ ra rằng hơn 50% người dùng tiềm năng từ bỏ ứng dụng ngay tại bước thiết lập ví.
So sánh các đặc điểm UX dẫn đến thất bại và thành công:
Quản lý danh tính: Web3 truyền thống dùng cụm từ khôi phục 12-24 từ gây khó khăn; Web3 hiện đại chuyển sang Đăng nhập xã hội hoặc Passkeys (MPC).
Phí giao dịch: Việc bắt buộc trả bằng token gốc (ETH, SOL) khiến người mới bối rối; các dự án thành công hiện nay cho phép giao dịch không phí (gasless) hoặc trả bằng bất kỳ token nào.
Quy trình ký: Thay vì ký từng giao dịch đơn lẻ gây phiền toái, các dự án nên áp dụng gộp giao dịch (Transaction batching).
Khả năng khôi phục: Thay vì "mất mã khóa là mất tài sản", các giải pháp hiện đại cho phép khôi phục qua email hoặc khôi phục xã hội.
Tấn Phát Digital nhấn mạnh rằng việc tối ưu hóa phí gas không chỉ là chi tiết kỹ thuật mà còn là tính năng sản phẩm cốt lõi. Các startup triển khai trên mạng chính mà thiếu chiến lược Layer 2 thường thất bại do chi phí quá cao.
Xem thêm: DAO là gì?
Sai lầm trong quản trị nhân sự và sự thiếu hụt tư duy kinh doanh
Thất bại thường bắt nguồn từ việc dự án có whitepaper bóng bẩy nhưng thiếu kế hoạch tạo doanh thu khả thi. Tấn Phát Digital đã tổng kết các sai lầm tuyển dụng phổ biến có thể "giết chết" một startup Web3:
Tuyển dụng dựa trên danh tiếng (Hype): Có được sự chú ý ngắn hạn nhưng thiếu khả năng thực thi thực tế.
Coi nhẹ bối cảnh Web3 (Context): Tạo ra các hợp đồng thông minh không bảo mật hoặc kém hiệu quả về chi phí gas.
Vai trò mơ hồ (Vague Roles): Các bộ phận dẫm chân lên nhau, không ai chịu trách nhiệm cụ thể về bảo mật hoặc chiến lược đưa sản phẩm ra thị trường (GTM).
Tuyển dụng theo cảm tính (Vibes-based): Dẫn đến sai lệch về văn hóa và sụt giảm hiệu suất chỉ sau vài tuần làm việc.
Bỏ qua kỷ luật làm việc từ xa: Gây mất kết nối thông tin, các quyết định quan trọng chỉ tồn tại trong các tin nhắn rác.
Ảo tưởng về Token (Token Fantasy): Thu hút những "lính đánh thuê" sẽ rời bỏ dự án ngay khi thị trường suy thoái.
Thiếu sàng lọc về liêm chính: Một nhân sự thiếu trung thực có thể làm cạn kiệt toàn bộ kho bạc của dự án.
Sự sụp đổ của các mô hình Marketing và cộng đồng truyền thống
Các dự án thất bại thường cố gắng áp dụng kỹ thuật marketing tập trung (top-down) từ Web2 vào môi trường yêu cầu tính minh bạch của Web3.
Các sai lầm Marketing điển hình:
Chỉ đưa tin một chiều (Broadcast): Không lắng nghe cộng đồng; bài học là cần xây dựng tương tác hai chiều qua Discord hoặc X Spaces.
Ưu tiên lợi nhuận hơn tiện ích: Tung ra các bộ sưu tập NFT giá cao mà không có giá trị thực; bài học là giá trị phải đi trước doanh thu.
Thiếu sự kết nối con người (Faceless): Đội ngũ ẩn danh gây thiếu tin tưởng; sự minh bạch của đội ngũ mới là yếu tố xây dựng niềm tin.
Bỏ rơi cộng đồng sau khi ra mắt: Ngừng tương tác sau khi bán xong token; cần nhớ Web3 là hành trình dài hạn, không phải chiến dịch ngắn hạn.
Lỗ hổng bảo mật vận hành và sự giới hạn của các cuộc kiểm toán
Năm 2025 cho thấy hơn 3,6 tỷ USD đã bị đánh cắp, trong đó lỗi về an ninh vận hành (operational security) chiếm tỷ trọng lớn hơn cả lỗi mã nguồn.
Phân tích các loại hình lỗ hổng bảo mật:
Lỗi quyền truy cập (58%): Nguyên nhân chính do rò rỉ khóa cá nhân và quản lý ví đa chữ ký kém.
Phishing và Kỹ thuật xã hội (21%): Do sự thiếu cảnh giác của cả đội ngũ phát triển và người dùng.
Lỗi logic hợp đồng thông minh (10%): Các sai sót toán học như tràn số hoặc logic phức tạp.
Tấn công Oracle và Flash Loan: Dù tỷ lệ thấp hơn nhưng gây thiệt hại tàn khốc do sử dụng dữ liệu giá không an toàn.
Áp lực từ môi trường pháp lý và sự trỗi dậy của AI
Startup Web3 hiện nay phải đối mặt với "làn sương mù pháp lý" và sự cạnh tranh vốn từ lĩnh vực AI. Theo Tấn Phát Digital, các yếu tố vĩ mô đang buộc dự án phải thay đổi:
Cạnh tranh từ AI: Gây rút vốn VC và chảy máu chất xám; giải pháp là hội tụ Web3 và AI để xác thực dữ liệu trên chuỗi.
Thị trường vốn: Nhà đầu tư yêu cầu doanh thu thực thay vì kỳ vọng ảo; cần tập trung vào hiệu quả kinh tế trên từng đơn vị (Unit Economics).
Phân tích các trường hợp thất bại điển hình (Case Studies)
Dưới góc nhìn chuyên môn của Tấn Phát Digital, các trường hợp sau đây để lại bài học đắt giá:
OpenSea: Việc định giá giảm 90% cho thấy sự mong manh nếu chỉ dựa vào phí giao dịch mà không xây dựng được các rào cản phòng thủ (moats) bền vững.
X2Y2: Tuyên bố đóng cửa khi khối lượng giao dịch ảo tan biến, khẳng định doanh thu thực quan trọng hơn khối lượng giao dịch đầu cơ.
Cetus Protocol: Vụ hack 223 triệu USD do sai sót toán học cảnh báo rằng ngay cả những ngôn ngữ lập trình mới cũng cần sự hiểu biết sâu sắc và kiểm tra thủ công.
Porsche NFT: Thất bại do mang tư duy "Web2" vào Web3, coi cộng đồng là đối tượng để khai thác thay vì đối tác để cùng phát triển.
Lộ trình khắc phục và các khuyến nghị chiến lược từ Tấn Phát Digital
Để tồn tại và phát triển, Tấn Phát Digital đề xuất lộ trình 5 bước:
Bước 1: Xác thực nhu cầu thực tế. Sản phẩm phải có giá trị sử dụng ngay cả khi không có token. Nên bắt đầu với MVP nhỏ gọn thay vì huy động vốn quá mức.
Bước 2: Thiết kế Tokenomics dựa trên mô phỏng. Sử dụng các công cụ dữ liệu để kiểm tra sức chịu đựng của mô hình kinh tế trước áp lực thị trường.
Bước 3: Đơn giản hóa trải nghiệm. Biến Web3 trở nên "vô hình" với người dùng thông qua email login và tài trợ phí gas.
Bước 4: Bảo mật đa lớp. Không chỉ dừng lại ở kiểm toán mã nguồn, cần giám sát trên chuỗi thời gian thực và quản lý quyền truy cập nghiêm ngặt.
Bước 5: Tập trung vào tăng trưởng hữu cơ. Xây dựng cộng đồng trung thành dựa trên sự minh bạch thay vì đốt tiền vào influencer marketing.
Câu hỏi thường gặp về Thất bại của Startup Web3
1. Tỷ lệ thất bại thực tế của các startup Web3 hiện nay là bao nhiêu?
Theo các báo cáo từ giai đoạn 2021-2025, tỷ lệ thất bại của các dự án Web3 dao động từ 90% đến 95%. Đáng chú ý, có đến 92% các dự án blockchain sụp đổ chỉ sau 18 tháng hoạt động.
2. Đâu là nguyên nhân hàng đầu khiến một dự án Web3 sụp đổ?
Nguyên nhân số 1 (chiếm 42%) là thiếu nhu cầu thị trường (No Market Need). Nhiều đội ngũ xây dựng công nghệ rất phức tạp nhưng không giải quyết được bất kỳ vấn đề thực tế nào cho người dùng.
3. Tại sao các dự án đã được kiểm toán (audit) bảo mật vẫn bị hack?
Kiểm toán mã nguồn chỉ chiếm khoảng 10% các vụ thất thoát. Phần lớn thiệt hại (58%) đến từ lỗi quản trị quyền truy cập (access control) và an ninh vận hành off-chain như rò rỉ khóa cá nhân hoặc hạ tầng ký bị xâm nhập.
4. Ngân sách tối thiểu để xây dựng một dApp (ứng dụng phi tập trung) chuyên nghiệp là bao nhiêu?
Một sản phẩm MVP (tối thiểu khả thi) với các tiêu chuẩn bảo mật cơ bản thường yêu cầu ngân sách từ 150.000 đến 250.000 USD, bao gồm chi phí phát triển, kiểm toán và pháp lý.
5. Startup Web3 có nhất thiết phải phát hành token ngay từ đầu không?
Không. Nhiều ứng dụng như quản lý chuỗi cung ứng hoặc định danh số hoạt động hiệu quả mà không cần token. Việc thêm token quá sớm có thể làm tăng rủi ro pháp lý và áp lực lạm phát không cần thiết.
6. Sự khác biệt giữa kiểm toán kỹ thuật và kiểm toán kinh tế là gì?
Kiểm toán kỹ thuật tìm lỗi trong mã code (logic bugs). Kiểm toán kinh tế mô phỏng các kịch bản thị trường để đảm bảo mô hình tokenomics không bị sụp đổ dưới áp lực bán tháo hoặc thao túng thanh khoản.
7. Tỷ lệ FDV/MC bao nhiêu được coi là ngưỡng rủi ro cao cho một dự án?
Nếu Định giá pha loãng hoàn toàn (FDV) cao gấp 15 lần trở lên so với Vốn hóa thị trường lưu hành (MC) tại thời điểm ra mắt, dự án đối mặt với áp lực bán tháo cực lớn khi các đợt mở khóa token bắt đầu.
8. Tại sao các thương hiệu Web2 lớn như Porsche hay Liverpool lại thất bại khi làm NFT?
Họ thường mang tư duy Web2 (top-down), ưu tiên lợi nhuận ngắn hạn và coi cộng đồng là "khách hàng" để khai thác thay vì xây dựng tiện ích và giá trị chia sẻ lâu dài.
9. Trí tuệ nhân tạo (AI) đang ảnh hưởng như thế nào đến sự tồn vong của Web3?
AI đang thu hút dòng vốn VC mạnh mẽ, buộc Web3 phải chứng minh giá trị ROI nhanh hơn. Tuy nhiên, sự hội tụ giữa Web3 (xác thực dữ liệu) và AI (tự động hóa) đang tạo ra những cơ hội mới để Web3 trở nên hiệu quả hơn.
10. Đạo luật GENIUS của Hoa Kỳ ảnh hưởng gì đến các startup Web3 trong năm 2026?
Đạo luật này thiết lập các tiêu chuẩn khắt khe về dự trữ và kiểm toán cho stablecoin, giúp thanh lọc thị trường và tăng cường niềm tin từ các định chế tài chính truyền thống vào hệ sinh thái Web3.
11. Sai lầm lớn nhất của các nhà sáng lập khi tuyển dụng nhân sự là gì?
Đó là tuyển dụng dựa trên danh tiếng (Hype) hoặc số lượng người theo dõi thay vì năng lực thực chiến (Proof of Work). Một kỹ sư giỏi nhưng thiếu kiến thức đặc thù về bảo mật blockchain có thể gây ra những lỗ hổng chết người.
12. Tại sao các nền tảng Metaverse tỷ đô như The Sandbox lại có rất ít người dùng thực tế?
Nguyên nhân là do thiếu các hoạt động kinh tế bền vững và giá trị giải trí thực chất. Khi cơn sốt đầu cơ đất ảo qua đi, người dùng không tìm thấy lý do để quay lại nền tảng hàng ngày.
13. Startup nên ưu tiên xây dựng sản phẩm trên Layer 1 hay Layer 2?
Trong năm 2025-2026, khuyến nghị là nên bắt đầu trên Layer 2 (như Arbitrum, Base, Optimism) để tận dụng phí gas thấp và tốc độ cao, đồng thời vẫn hưởng lợi từ tính bảo mật của mạng lưới chính.
14. Vụ hack Bybit trị giá 1,4 tỷ đô la để lại bài học gì về bảo mật?
Vụ việc này cho thấy rủi ro của "blind signing" (ký mù). Các nhà quản lý multisig cần phải hiểu rõ mọi giao dịch họ phê duyệt và hạ tầng UI/UX cho việc ký cần được bảo vệ trước các cuộc tấn công tiêm mã độc.
15. Tokenomics của Axie Infinity đã gặp sai lầm cốt lõi nào?
Sai lầm lớn nhất là thiếu các cơ chế tiêu thụ (sinks) đủ mạnh để hấp thụ lượng token SLP được tạo ra liên tục từ việc chơi game, dẫn đến lạm phát phi mã và sụp đổ giá trị tài sản trong dài hạn.
Tổng kết lại, Tấn Phát Digital tin rằng thất bại của 90% startup Web3 là lời cảnh tỉnh về sự cần thiết của tư duy kinh doanh bền vững. Trong kỷ nguyên mới, những người chiến thắng sẽ là những người biết kết hợp sức mạnh của công nghệ phi tập trung với giá trị thực tiễn cho người dùng.
