Sự trỗi dậy của công nghệ sổ cái phân tán, khởi đầu từ giao thức Bitcoin của Satoshi Nakamoto, đã hứa hẹn một cuộc cách mạng về sự tự do tài chính và quyền tự chủ dữ liệu. Trong cốt lõi của lời hứa này là khái niệm "kháng kiểm duyệt" (censorship resistance) – khả năng của một hệ thống cho phép mọi thực thể tham gia và thực hiện giao dịch mà không bị ngăn cản bởi bất kỳ bên thứ ba hay cơ quan trung ương nào. Theo các chuyên gia tại Tấn Phát Digital, khi hệ sinh thái blockchain tiến dần tới sự chấp nhận rộng rãi của các định chế tài chính truyền thống và đối mặt với áp lực pháp lý ngày càng tăng, câu hỏi về việc liệu kiểm duyệt có thực sự tồn tại trong blockchain hay không đã trở nên phức tạp hơn bao giờ hết.
Báo cáo này phân tích một cách toàn diện rằng kiểm duyệt trong blockchain không phải là một hiện tượng nhị phân mà là một phổ biến đổi, hiện hữu rõ rệt nhất ở các lớp ứng dụng, các điểm trung gian và thông qua các cơ chế kinh tế của lớp đồng thuận, thay vì nằm ở các quy tắc toán học cốt lõi của các giao thức phi tập trung nhất.
Khung lý thuyết và các trụ cột của tính kháng kiểm duyệt
Để hiểu được tại sao kiểm duyệt có thể xâm nhập vào một hệ thống vốn được thiết kế để ngăn chặn nó, trước hết cần xác định các đặc tính kỹ thuật làm nên tính kháng kiểm duyệt. Trong bối cảnh blockchain công khai như Bitcoin và Ethereum, kháng kiểm duyệt đề cập đến việc bảo đảm rằng các quy tắc quản lý mạng lưới được thiết lập trước và không thể bị thay đổi hồi tố để phục vụ một chương trình nghị sự cụ thể. Điều này khác biệt hoàn toàn với hệ thống tài chính truyền thống, nơi các định chế có thể đóng băng tài khoản hoặc chặn giao dịch dựa trên các mệnh lệnh hành chính hoặc chính trị.
Các thành phần cốt lõi của sự bất biến và phi tập trung
Tính kháng kiểm duyệt dựa trên sự kết hợp giữa mật mã học, mạng lưới ngang hàng (P2P) và các ưu đãi kinh tế. Đầu tiên, tính bất biến (immutability) đảm bảo rằng một khi giao dịch đã được ghi lại, việc đảo ngược nó là gần như không thể về mặt chức năng do sự liên kết chặt chẽ của các hàm băm mật mã giữa các khối. Thứ hai, tính phi tập trung (decentralization) phân tán quyền lực ra hàng ngàn nút độc lập, khiến không một thực thể nào có thể chiếm quyền kiểm soát để áp đặt các lệnh cấm. Cuối cùng, tính minh bạch cho phép mọi thành viên xác minh tính hợp lệ của sổ cái, tạo ra một cơ chế giám sát cộng đồng.
Mô hình an ninh của các blockchain lớn như Bitcoin dựa trên giả định về đa số trung thực. Trong cơ chế Proof-of-Work (PoW), một cuộc tấn công 51% cho phép kẻ tấn công viết lại lịch sử hoặc chặn giao dịch mới, nhưng chi phí tài nguyên cực lớn khiến điều này trở nên khó khả thi và không bền vững về kinh tế. Đối với các hệ thống Proof-of-Stake (PoS) hiện đại, rủi ro chuyển dịch sang sự tập trung cổ phần và khả năng các trình xác thực (validators) lớn bị cưỡng ép bởi các quy định pháp lý.
Sự đánh đổi giữa hiệu suất, chi phí và mức độ tự do
Một trong những nguyên nhân gốc rễ dẫn đến kẽ hở cho kiểm duyệt là "tam giác bất khả thi" (trilemma) của blockchain. Dưới đây là sự khác biệt giữa các mô hình:
Blockchain ưu tiên kháng kiểm duyệt (vd: Bitcoin):
Cơ chế đồng thuận: Proof-of-Work phi tập trung.
Yêu cầu phần cứng nút: Thấp (khuyến khích người dùng cá nhân).
Kiểm soát giao dịch: Không thể cấp phép (Permissionless).
Tốc độ giao dịch (TPS): Thấp (5-7 TPS).
Khả năng chống chịu pháp lý: Cao do sự phân tán toàn cầu.
Blockchain ưu tiên hiệu suất (vd: Các chuỗi tập trung):
Cơ chế đồng thuận: Proof-of-Stake tập trung hoặc DPoS.
Yêu cầu phần cứng nút: Rất cao (chỉ dành cho trung tâm dữ liệu).
Kiểm soát giao dịch: Có thể bị can thiệp bởi các validator lớn.
Tốc độ giao dịch (TPS): Rất cao (Hàng ngàn TPS).
Khả năng chống chịu pháp lý: Thấp do các nút dễ bị nhận diện và định vị.
Kiểm duyệt tại lớp ứng dụng: Cửa ngõ của sự tập trung
Mặc dù lớp giao thức cốt lõi có thể duy trì tính trung lập, nhưng phần lớn người dùng tương tác với blockchain thông qua lớp ứng dụng (dApps), ví và các nhà cung cấp cơ sở hạ tầng trung gian. Đây là nơi kiểm duyệt diễn ra thường xuyên nhất và hiệu quả nhất vì tính tập trung cao độ của các dịch vụ này.
Vai trò của nhà cung cấp RPC và rủi ro từ sự thống trị của Infura
Hầu hết người dùng Ethereum và các chuỗi EVM không chạy nút riêng mà dựa vào các nút Gọi thủ tục từ xa (RPC) để gửi giao dịch và truy vấn dữ liệu. Infura là nhà cung cấp RPC lớn nhất thế giới, cung cấp hạ tầng cho hàng triệu người dùng MetaMask và hàng ngàn dApp.
Sự phụ thuộc này tạo ra một điểm yếu đơn lẻ. Infura phải tuân thủ các lệnh trừng phạt của Mỹ, và thực tế đã từng chặn người dùng tại các quốc gia như Venezuela, Iran và Lebanon truy cập vào mạng lưới Ethereum. Khi một người dùng sử dụng MetaMask với cấu hình mặc định, các giao dịch của họ phải đi qua Infura. Nếu địa chỉ ví hoặc IP của họ nằm trong danh sách đen, Infura có thể từ chối phát sóng giao dịch đó lên mạng lưới. Điều này tạo ra một nghịch lý: mặc dù mạng lưới Ethereum bên dưới vẫn mở, nhưng "con đường" dẫn đến nó đã bị chặn lại bởi một thực thể tập trung.
Các hình thức kiểm duyệt phổ biến tại lớp ứng dụng:
Ví (Wallets): Thực hiện lọc địa chỉ nhận/gửi trong giao diện người dùng. Mức độ ảnh hưởng trung bình vì người dùng có thể đổi ví.
Nhà cung cấp RPC: Chặn phát sóng giao dịch dựa trên IP hoặc địa chỉ ví. Mức độ ảnh hưởng cao vì đây là điểm truy cập chính.
Front-end dApp: Chặn địa chỉ bị trừng phạt kết nối với Smart Contract. Mức độ ảnh hưởng cao đối với người dùng phổ thông.
Cầu nối (Bridges): Có khả năng đóng băng tài sản hoặc từ chối chuyển chuỗi. Mức độ ảnh hưởng rất cao với rủi ro mất vốn.
Cuộc khủng hoảng đồng thuận và bước ngoặt pháp lý 2025
Một trong những biến cố lớn nhất thách thức tính trung lập của blockchain là việc OFAC áp đặt lệnh trừng phạt lên Tornado Cash vào tháng 8 năm 2022. Tuy nhiên, theo ghi nhận của Tấn Phát Digital, vào ngày 21 tháng 3 năm 2025, Bộ Tài chính Hoa Kỳ đã chính thức dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đối với Tornado Cash. Quyết định này được đưa ra sau phán quyết của Tòa phúc thẩm khu vực 5 (vụ Van Loon), khẳng định rằng các hợp đồng thông minh bất biến không phải là "tài sản" theo định nghĩa pháp lý hiện hành và không thể bị trừng phạt như các thực thể thông thường.
Dù lệnh trừng phạt đã được dỡ bỏ, những bài học về cấu trúc đồng thuận vẫn còn nguyên giá trị:
Proposer-Builder Separation (PBS): Trình xác thực Ethereum thường sử dụng MEV-Boost để thuê ngoài việc xây dựng khối. Các Relay trung gian như Flashbots từng chủ động loại trừ giao dịch Tornado Cash để tuân thủ luật pháp Mỹ.
Hệ quả đối với an ninh: Việc kiểm duyệt làm tăng thời gian chờ đợi trung bình khoảng 85%. Giao dịch bị trì hoãn lâu hơn trong mempool tạo điều kiện cho các kẻ tấn công thực hiện "tấn công kẹp" hiệu quả hơn.
Các chỉ số MEV và kiểm duyệt trên Ethereum (Giai đoạn 2024-2025):
Tỷ lệ khối thông qua MEV-Boost: Dao động từ 90% đến 95%.
Tỷ lệ khối tuân thủ OFAC (tại thời điểm cao điểm trước 2025): Đạt mức 63% - 70%.
Độ trễ tăng thêm cho giao dịch bị kiểm duyệt: 85%.
Số lượng Relay lớn không kiểm duyệt: Chỉ khoảng 3 trên 7 Relay chính.
Xem thêm: Trustless và Permissionless là gì?
Kiểm duyệt trong mạng lưới Bitcoin: Thực tế bể đào 2025
Bitcoin thường được coi là pháo đài cuối cùng của tính kháng kiểm duyệt, nhưng sự tập trung hóa của các bể đào (mining pools) đã tạo ra những tiền lệ đáng lo ngại.
Nỗ lực của Marathon và F2Pool: Năm 2021, Marathon đã thử nghiệm bể đào "fully compliant". Đáng lưu ý hơn, vào cuối năm 2024 và đầu năm 2025, F2Pool – chiếm khoảng 11% hash power toàn cầu – tiếp tục bị phát hiện thực hiện hành vi lọc bỏ các giao dịch liên quan đến địa chỉ bị OFAC trừng phạt.
Rủi ro kiểm duyệt mạnh: Vấn đề thực sự nảy sinh nếu một nhóm thợ đào chiếm đa số không chỉ từ chối giao dịch bị cấm mà còn từ chối xây dựng trên bất kỳ khối nào chứa các giao dịch đó. Nếu điều này xảy ra, Bitcoin sẽ biến thành một hệ thống có sự cho phép (permissioned system). Hiện tại, hashrate của Bitcoin đang tập trung lớn vào các thực thể như Foundry USA (31.5%) và Antpool (16.6%).
Quyền riêng tư: Rào cản kỹ thuật chống kiểm duyệt
Sự khác biệt giữa Bitcoin và các dự án tập trung vào quyền riêng tư như Monero (XMR) thể hiện rõ qua khả năng kháng kiểm duyệt:
Tính minh bạch: Bitcoin công khai và có thể truy vết, dễ dàng bị đưa vào danh sách đen. Monero riêng tư theo mặc định, khiến việc kiểm duyệt gần như bất khả thi do thiếu dữ liệu.
Địa chỉ người nhận: Bitcoin sử dụng địa chỉ công khai có thể dùng lại. Monero sử dụng Stealth Addresses (địa chỉ ẩn) dùng một lần.
Số tiền giao dịch: Bitcoin công khai số tiền. Monero mã hóa số tiền qua RingCT.
Tính hoán đổi (Fungibility): Bitcoin có rủi ro "coin vẩn đục". Monero có tính hoán đổi hoàn hảo vì không thể truy vết lịch sử.
Cơ chế đồng thuận: Cả hai đều dùng PoW, nhưng Monero ưu tiên CPU-friendly (RandomX) để duy trì tính phi tập trung của thợ đào.
Các giải pháp kỹ thuật thế hệ mới (2025-2026)
Cộng đồng phát triển đang triển khai các nâng cấp quan trọng để củng cố tính trung lập:
Lộ trình Ethereum 2026:
Glamsterdam Fork (Dự kiến giữa năm 2026): Giới thiệu xử lý song song hoàn hảo, nâng giới hạn Gas lên 200 triệu và chuyển đổi sang xác thực ZK-proof để tăng tốc độ lên mức tiềm năng 10,000 TPS.
Heze-Bogota Fork (Dự kiến cuối năm 2026): Tập trung vào quyền riêng tư và kháng kiểm duyệt. Đây là nơi giải pháp FOCIL (Fork-Choice enforced Inclusion List) dự kiến được triển khai, cho phép một ủy ban trình xác thực buộc các thợ xây khối phải bao gồm các giao dịch cụ thể.
Mempool được mã hóa (Encrypted Mempools): Các dự án như Shutter Network và Aptos đang triển khai mã hóa giao dịch ngay khi rời ví. Giao dịch chỉ được giải mã sau khi đã được sắp xếp vào khối, ngăn chặn thợ đào nhìn thấy nội dung để kiểm duyệt hoặc thực hiện MEV độc hại.
Hạ tầng RPC phi tập trung: Pocket Network (POKT) đã xử lý hơn 1 nghìn tỷ yêu cầu thông qua mạng lưới hơn 5,000 nút phi tập trung, cung cấp giải pháp thay thế an toàn cho các dịch vụ tập trung như Infura.
Lớp xã hội: Tuyến phòng thủ cuối cùng
Khi các cơ chế kỹ thuật bị bóp méo, cộng đồng có quyền thực hiện các biện pháp quyết liệt:
Hard Fork: Chia tách mạng lưới để loại bỏ thực thể độc tài (ví dụ: sự ra đời của Hive từ Steem năm 2020 sau vụ thâu tóm của Justin Sun).
Social Slashing: Tịch thu cổ phần của trình xác thực thông qua đồng thuận xã hội nếu phát hiện hành vi kiểm duyệt có hệ thống.
UASF (User-Activated Soft Fork): Người vận hành nút từ chối các quy tắc của các validator lớn để giành lại quyền kiểm soát mạng lưới.
Di cư cộng đồng: Chuyển toàn bộ hoạt động sang một giao thức khác, làm suy yếu giá trị kinh tế của chuỗi bị kiểm duyệt.
Xem thêm: Decentralization là gì?
Case Study Điển hình về Kiểm duyệt và Phản kháng
Dưới đây là 10 trường hợp thực tế tiêu biểu minh họa cho cuộc chiến giữa kiểm duyệt và tính kháng kiểm duyệt trong không gian blockchain (cập nhật đến năm 2026):
Cuộc tiếp quản Steem và sự ra đời của Hive (2020): Khi Justin Sun thâu tóm Steemit Inc và dùng sức mạnh tài chính để chiếm quyền kiểm trị, cộng đồng đã thực hiện một đợt hard fork lịch sử sang Hive, loại bỏ hoàn toàn các token của Sun để bảo vệ tính phi tập trung.
Vụ kiện Van Loon vs. Treasury (2024-2025): Phán quyết quan trọng khẳng định mã nguồn Tornado Cash là bất biến và không phải "tài sản", dẫn đến việc OFAC phải dỡ bỏ trừng phạt vào tháng 3/2025.
Marathon Digital "MARA Pool" (2021): Thí nghiệm bể đào Bitcoin đầu tiên tại Bắc Mỹ tuyên bố chỉ khai thác giao dịch "sạch". Thí nghiệm thất bại sau chưa đầy 1 tháng do phản đối gay gắt từ cộng đồng và lợi nhuận thấp.
Kiểm duyệt giao dịch tại F2Pool (2024-2025): Công cụ quan sát cho thấy F2Pool đã bỏ qua giao dịch 16f0ada6.. trong khối 875575 vì liên quan đến danh sách trừng phạt ma túy của OFAC, đánh dấu sự thâm nhập của kiểm duyệt vào tầng đào Bitcoin.
Uniswap Labs chặn 253 địa chỉ ví (2022): Thông qua đối tác TRM Labs, Uniswap đã lọc hàng trăm địa chỉ ví khỏi giao diện (front-end) của mình vì nghi ngờ liên quan đến trộn tiền hoặc hack, dù các địa chỉ này vẫn có thể tương tác trực tiếp với Smart Contract.
Sự cố Infura chặn người dùng Venezuela (2022): Do cấu hình sai sót khi áp dụng lệnh trừng phạt, Infura đã vô tình chặn toàn bộ người dùng từ một số quốc gia truy cập vào mạng lưới Ethereum, cho thấy rủi ro cực lớn từ các nhà cung cấp RPC tập trung.
Lá thư "Bắc Đại" trên Ethereum (2018): Một sinh viên Đại học Bắc Kinh đã ghi bức thư tố cáo quấy rối tình dục vào một giao dịch Ethereum để lách hệ thống kiểm duyệt gắt gao của Trung Quốc, biến nó thành bằng chứng vĩnh viễn không thể xóa bỏ.
Apple Daily lưu trữ tin tức trên Blockchain (2021): Sau khi tờ báo tại Hồng Kong bị đóng cửa, các nhà hoạt động đã tải toàn bộ kho lưu trữ lên các blockchain như Arweave để đảm bảo tự do báo chí không bị tiêu hủy bởi chính quyền.
Vụ hack ByBit của Triều Tiên (2025): Vụ hack 1.5 tỷ USD lớn nhất lịch sử đã kích hoạt nỗ lực toàn cầu của các chính phủ nhằm phong tỏa và thu hồi tài sản trên chuỗi, tạo ra một ranh giới mong manh giữa thực thi pháp luật và xâm phạm quyền sở hữu cá nhân.
Sự bùng nổ của Monero trong Darknet (2023-2025): Sau khi AlphaBay 2.0 chỉ chấp nhận XMR, Monero đã khẳng định vị thế là đồng tiền duy nhất thực sự kháng kiểm duyệt hoàn toàn nhờ tính ẩn danh mặc định, bất chấp việc bị các sàn tập trung hủy niêm yết hàng loạt.
Câu hỏi thường gặp
Kháng kiểm duyệt trong blockchain là gì? Đây là đặc tính đảm bảo bất kỳ ai cũng có thể tham gia và thực hiện giao dịch trên mạng lưới theo các quy tắc đã thiết lập mà không bị ngăn cản bởi bên thứ ba.
Infura là gì và tại sao nó lại liên quan đến kiểm duyệt? Infura là nhà cung cấp RPC trung gian giúp ví MetaMask kết nối với Ethereum. Vì là thực thể tập trung tại Mỹ, Infura phải tuân thủ các lệnh trừng phạt và có thể chặn người dùng dựa trên IP hoặc địa chỉ ví.
MetaMask có thể chặn tôi thực hiện giao dịch không? Có, nếu bạn sử dụng cấu hình mặc định, MetaMask gửi giao dịch qua Infura. Infura có thể từ chối phát sóng giao dịch của bạn lên mạng lưới nếu bạn nằm trong danh sách đen.
Tornado Cash hiện tại còn bị Mỹ trừng phạt không? Không, vào ngày 21 tháng 3 năm 2025, OFAC đã chính thức gỡ bỏ Tornado Cash khỏi danh sách trừng phạt sau phán quyết có lợi từ Tòa phúc thẩm.
Tại sao tòa án lại bãi bỏ lệnh trừng phạt Tornado Cash? Tòa án phán quyết rằng các hợp đồng thông minh bất biến là phần mềm tự thực thi, không phải là "tài sản" có thể bị sở hữu hay kiểm soát, nên không thuộc phạm vi điều chỉnh của Đạo luật IEEPA.
Nâng cấp Glamsterdam của Ethereum là gì? Đây là bản cập nhật dự kiến giữa năm 2026 nhằm giới thiệu xử lý song song, nâng mức Gas lên 200 triệu và áp dụng ZK-proof để tăng tốc độ mạng.
Heze-Bogota Fork có vai trò gì trong việc chống kiểm duyệt? Đây là nâng cấp cuối năm 2026 của Ethereum, tập trung vào việc củng cố quyền riêng tư và triển khai giải pháp FOCIL để ép buộc các builder phải bao gồm các giao dịch hợp lệ.
Danh sách bao gồm (Inclusion Lists) hoạt động như thế nào? Nó cho phép trình đề xuất khối (proposer) liệt kê các giao dịch bắt buộc phải có trong khối tiếp theo, tước bỏ quyền lựa chọn (kiểm duyệt) của các builder tập trung.
F2Pool có thực sự lọc giao dịch Bitcoin không? Có, các nghiên cứu năm 2024-2025 cho thấy F2Pool đã chủ động bỏ qua các giao dịch liên quan đến địa chỉ bị OFAC trừng phạt để tránh rủi ro pháp lý.
Social Slashing là gì? Là một cơ chế đồng thuận xã hội (ngoài giao thức) nơi cộng đồng đồng ý tịch thu cổ phần của những trình xác thực thực hiện hành vi kiểm duyệt nghiêm trọng.
Tại sao Monero lại kháng kiểm duyệt tốt hơn Bitcoin? Vì Monero ẩn danh theo mặc định (ẩn người gửi, người nhận, số tiền), khiến thợ đào không thể biết giao dịch nào thuộc danh sách đen để mà kiểm duyệt.
Kho dự trữ Bitcoin chiến lược (SBR) của Mỹ ảnh hưởng thế nào đến tính phi tập trung? Việc chính phủ Mỹ nắm giữ hàng triệu BTC có thể tạo ra áp lực quản lý lớn hơn và nỗ lực kiểm duyệt các địa chỉ không tuân thủ trên mạng lưới.
Tấn công 51% có thể dùng để kiểm duyệt vĩnh viễn không? Có thể về lý thuyết, nhưng cực kỳ tốn kém và thường chỉ kéo dài tạm thời vì cộng đồng có thể thực hiện hard fork để trừng phạt kẻ tấn công.
MEV-Boost là gì? Là phần mềm cho phép trình xác thực Ethereum thuê các "chuyên gia" xây dựng khối để tối ưu lợi nhuận, nhưng nó cũng tạo ra rủi ro kiểm duyệt nếu các builder này tuân thủ lệnh trừng phạt.
Hiện có bao nhiêu Relay MEV không kiểm duyệt? Trong số 7 Relay lớn nhất hiện nay, chỉ có khoảng 3 Relay (như Ultra Sound Money, Agnostic Boost) là cam kết không thực hiện kiểm duyệt giao dịch.
Mempool mã hóa (Encrypted Mempool) là gì? Là công nghệ mã hóa giao dịch cho đến khi nó được sắp xếp xong trong khối, ngăn chặn builder biết nội dung giao dịch để thực hiện kiểm duyệt hoặc front-running.
Pocket Network giúp ích gì cho người dùng? Nó cung cấp hạ tầng RPC phi tập trung, đảm bảo người dùng không bị chặn truy cập mạng lưới như khi sử dụng các dịch vụ tập trung như Infura.
Bài học từ sự kiện Steem và Hive là gì? Nó chứng minh rằng nếu một thực thể tập trung thâu tóm mạng lưới, cộng đồng có thể thực hiện hard fork để di cư sang một chuỗi mới và giữ vững các giá trị cốt lõi.
MetaMask có thu thập địa chỉ IP của tôi không? Có, khi sử dụng Infura làm nhà cung cấp mặc định, ConsenSys sẽ thu thập cả IP và địa chỉ ví của bạn khi bạn gửi giao dịch.
ePBS (EIP-7732) là gì? Là giải pháp tích hợp trực tiếp việc tách biệt Proposer-Builder vào giao thức Ethereum để giảm sự phụ thuộc vào các Relay tập trung và tăng tính bảo mật.
Kiểm duyệt trong blockchain là một thực thể đang tồn tại dưới nhiều hình thức tinh vi tại lớp ứng dụng, lớp kinh tế và lớp khai thác. Tuy nhiên, sự kiện dỡ bỏ trừng phạt đối với Tornado Cash vào tháng 3 năm 2025 đã đánh dấu một thắng lợi pháp lý quan trọng cho các giao thức bất biến.
Theo nhận định từ Tấn Phát Digital, giai đoạn 2025-2026 sẽ là thời điểm then chốt khi các giải pháp như FOCIL, Glamsterdam và Mempool mã hóa được tích hợp sâu vào giao thức cốt lõi. Blockchain không chỉ dựa trên mã nguồn mà còn dựa trên ý chí của cộng đồng – những người sẵn sàng bảo vệ nguyên tắc về một hệ thống tài chính mở, minh bạch và không cần quyền cho phép. Trong một thế giới nơi quyền tự do kỹ thuật số đang bị thách thức, blockchain vẫn là công cụ mạnh mẽ nhất để kiến tạo các quảng trường công cộng không thể bị phá hủy.
