Blockchain giải quyết tốt một nhóm bài toán khá hẹp: nhiều bên cùng ghi dữ liệu mà không muốn tin một trung gian, cần bên ngoài kiểm chứng độc lập, hoặc cần tài sản số chuyển được giữa các hệ thống. Ngoài nhóm đó, một cơ sở dữ liệu thông thường thường làm tốt hơn với chi phí thấp hơn. Trang này giúp bạn phân biệt hai trường hợp, rồi đi qua những quyết định quan trọng nếu quyết định làm: chọn loại sản phẩm, chọn chain, audit và pháp lý.
Câu hỏi nên đặt trước mọi câu hỏi kỹ thuật. Bốn dấu hiệu cho thấy blockchain đáng cân nhắc, và bốn dấu hiệu cho thấy database thường là đủ.
| Tiêu chí | Database thông thường | Blockchain công khai |
|---|---|---|
| Ai kiểm soát dữ liệu | Một đơn vị quản trị | Nhiều bên cùng xác nhận theo quy tắc đồng thuận |
| Sửa, xóa dữ liệu | Dễ, có thể phân quyền và lưu lịch sử | Gần như không thể; chỉ ghi thêm bản sửa đổi |
| Chi phí mỗi lần ghi | Gần như không đáng kể | Có phí giao dịch, biến động theo mạng |
| Tốc độ | Phản hồi tức thì | Phải chờ xác nhận khối, tùy chain |
| Riêng tư | Kiểm soát được ai xem gì | Chain công khai: ai cũng đọc được |
| Kiểm chứng bởi bên thứ ba | Phải tin đơn vị quản trị | Đối chiếu độc lập được |
| Sửa lỗi phần mềm | Cập nhật bình thường | Contract đã triển khai khó sửa, cần thiết kế nâng cấp từ đầu |
| Nhân lực | Dễ tuyển | Ít người có kinh nghiệm thật, nhất là mảng bảo mật |
Phép thử nhanh
Thử hỏi: nếu thay blockchain bằng một database do chính doanh nghiệp quản trị, có bên nào mất lòng tin hoặc bị thiệt không? Nếu câu trả lời là không, khả năng cao bạn chưa cần blockchain. Có một phương án ở giữa nhiều doanh nghiệp bỏ qua: chạy hệ thống trên database bình thường và định kỳ ghi mã băm của dữ liệu lên một chain công khai. Chi phí thấp, người dùng không phải đụng tới ví, mà bên thứ ba vẫn đối chiếu được.
Phần lớn sự cố của dự án blockchain không đến từ công nghệ mà đến từ các quyết định ở giai đoạn đầu.
Sáu nhóm sản phẩm phổ biến. Phần lớn dự án thật là tổ hợp của hai ba nhóm, ví dụ một smart contract phát hành NFT đi cùng một dApp để người dùng nhận và xem NFT.
Smart contract thường chỉ là phần nhỏ nhất về khối lượng công việc.
Các smart contract giữ tài sản và thực thi quy tắc. Đây là phần nhỏ về số dòng code nhưng nặng nhất về rủi ro, vì sai một lỗi là mất tiền thật và không có nút hoàn tác. Mọi quyết định về quyền quản trị, khả năng tạm dừng và cơ chế nâng cấp đều nằm ở lớp này.
Đọc dữ liệu trực tiếp từ chain chậm và khó lọc, nên hầu hết sản phẩm có một bộ lập chỉ mục (indexer) lắng nghe sự kiện từ contract và lưu vào database để giao diện truy vấn nhanh. Hồ sơ người dùng, nội dung, hình ảnh, báo cáo đều nằm ở đây. Lớp này cũng là chỗ tích hợp với hệ thống sẵn có của doanh nghiệp như phần mềm quản lý bán hàng hay kế toán.
Website hoặc ứng dụng mà người dùng thật sự nhìn thấy. Câu hỏi lớn nhất ở lớp này là người dùng có phải tự quản lý ví không. Với người dùng đã quen tiền mã hóa, kết nối ví sẵn có là hợp lý. Với khách hàng phổ thông, cách phổ biến hơn là cho đăng nhập bằng email hoặc số điện thoại rồi tạo ví phía sau, và có thể trả phí giao dịch thay cho họ.
Quản lý khóa quản trị, ví đa chữ ký, giám sát giao dịch bất thường, xử lý hỗ trợ người dùng gửi nhầm tài sản, theo dõi thay đổi của chain và ví. Lớp này không xuất hiện trong bản demo nhưng là thứ giữ cho sản phẩm sống được sau ngày ra mắt.
Phí giao dịch, tốc độ và mức độ phổ biến của từng chain thay đổi theo thời gian, nên bảng dưới so sánh theo tiêu chí và đặc điểm cấu trúc, không ghi số liệu ở một thời điểm.
| Tiêu chí | Ethereum và mạng lớp 2 (EVM) | BNB Chain | Solana |
|---|---|---|---|
| Ngôn ngữ và công cụ | Solidity (hoặc Vyper); bộ công cụ phổ biến như Hardhat, Foundry; thư viện mẫu đã qua kiểm chứng nhiều năm | Cùng Solidity và công cụ EVM; phần lớn code Ethereum chạy được với thay đổi nhỏ | Rust, thường kèm framework Anchor; mô hình tài khoản khác hẳn EVM nên không chép code qua được |
| Phí cho người dùng cuối | Ethereum lớp 1 có thể đắt lúc mạng đông; các mạng lớp 2 (rollup) thường rẻ hơn nhiều | Thường thấp | Thường rất thấp |
| Mức phi tập trung | Ethereum có tập validator lớn; mỗi lớp 2 có mức phụ thuộc vào đơn vị vận hành khác nhau | Tập validator nhỏ hơn, đổi lấy tốc độ và phí thấp | Tập validator lớn nhưng yêu cầu phần cứng cao; mạng từng có những lần gián đoạn trong quá khứ |
| Nhân lực | Đông nhất, nhiều tài liệu và đơn vị audit quen thuộc | Dùng chung nhân lực EVM | Ít hơn; lập trình viên Rust có kinh nghiệm Solana khó tìm hơn |
| Ví người dùng đã có | Hệ ví EVM phổ biến nhất; một địa chỉ dùng chung cho nhiều mạng EVM | Dùng được hầu hết ví EVM | Hệ ví riêng; người dùng ví EVM phải cài thêm |
| Chuyển sang chain khác sau này | Dễ chuyển giữa các mạng EVM | Dễ chuyển sang mạng EVM khác | Phải viết lại contract nếu muốn sang EVM |
Người dùng mục tiêu đang có ví và tài sản ở đâu? Bắt khách chuyển tài sản sang một mạng lạ là thêm một bước để họ bỏ đi. Nếu sản phẩm nhắm tới cộng đồng đang hoạt động trên một hệ sinh thái cụ thể, chain của hệ sinh thái đó thường là lựa chọn tự nhiên.
Mỗi người dùng tạo bao nhiêu giao dịch? Sản phẩm vài giao dịch mỗi tháng chịu được phí cao hơn; sản phẩm tạo giao dịch liên tục (game, điểm thưởng theo từng lượt mua) cần mạng phí thấp, hoặc gom nhiều thao tác thành một lần ghi.
Đội ngũ phát triển và audit quen gì? Nhân lực Solidity và đơn vị audit cho EVM nhiều hơn đáng kể so với Rust trên Solana. Chọn chain mà đội ngũ không quen là chấp nhận rủi ro bảo mật cao hơn.
Cần mức phi tập trung đến đâu? Một chương trình thẻ thành viên không cần mức phi tập trung như một giao thức giữ tiền của hàng nghìn người. Đổi một phần phi tập trung lấy phí thấp là đánh đổi hợp lý khi rủi ro bị kiểm duyệt hay can thiệp không phải mối lo chính.
Có cần chuyển chain về sau không? Viết cho chuẩn EVM giữ được khả năng chuyển giữa nhiều mạng. Viết cho Solana thì việc chuyển sang EVM gần như là viết lại.
Khi các bên tham gia đều đã biết nhau (một nhóm doanh nghiệp trong cùng chuỗi cung ứng), chain cấp phép như Hyperledger Fabric cho phép giới hạn ai được ghi, ai được đọc. Đổi lại, giá trị kiểm chứng với người ngoài thấp hơn chain công khai và các bên phải tự vận hành hạ tầng. Phương án lai, chạy chain riêng và định kỳ ghi dấu lên chain công khai, cũng được dùng khá phổ biến.
Chưa chắc bài toán của bạn có cần blockchain?
Gửi mô tả ngắn về quy trình và những bên liên quan. Chúng tôi sẽ trao đổi xem nên dùng blockchain, database thông thường hay phương án lai, trước khi bàn tới chuyện xây dựng.
Smart contract khác phần mềm thông thường ở ba điểm cùng lúc: mã nguồn công khai, giữ tiền thật và không sửa được sau khi triển khai. Ba điểm đó cộng lại khiến audit trở thành bước bắt buộc.
Với website thông thường, lỗi bảo mật được vá trong vài giờ và người dùng có thể chưa từng bị ảnh hưởng. Với smart contract, kẻ tấn công đọc được toàn bộ mã nguồn, thử tấn công trên bản sao của mạng mà không ai hay biết, rồi rút tiền trong một giao dịch duy nhất. Khi giao dịch đã được xác nhận, gần như không có cơ chế nào lấy lại.
Audit là việc một nhóm độc lập đọc kỹ mã nguồn, chạy công cụ phân tích tự động và viết thêm kiểm thử để tìm lỗi trước khi contract giữ tiền thật. Kết quả là một báo cáo liệt kê phát hiện theo mức độ nghiêm trọng, phản hồi của nhóm phát triển và xác nhận đã sửa. Báo cáo chỉ có giá trị với đúng phiên bản code được kiểm tra.
Cách đọc một báo cáo audit
Kiểm tra mã phiên bản (commit) được audit có khớp với contract đang chạy trên chain không. Xem các phát hiện mức cao và nghiêm trọng đã được sửa hay chỉ được nhóm phát triển ghi nhận. Đọc phần phạm vi để biết contract nào nằm ngoài audit. Một dự án ghi đã audit nhưng không công bố báo cáo, hoặc báo cáo cho phiên bản cũ, chưa thể coi là đã audit. Đọc thêm vì sao audit không bảo đảm an toàn tuyệt đối.
Phần này mô tả các vùng rủi ro ở mức khái quát để doanh nghiệp biết cần hỏi gì. Đây không phải tư vấn pháp lý và không thay cho ý kiến của luật sư chuyên ngành.
Câu trả lời cho những câu này thường làm thay đổi thiết kế kỹ thuật: có cần định danh khách hàng không, có chặn theo khu vực không, contract có cần chức năng tạm dừng hay danh sách chặn không. Vì vậy pháp lý nên đi song song với thiết kế, không đi sau.
Trang này không đưa ra lời khuyên đầu tư và không khuyến nghị mua, bán hay nắm giữ bất kỳ token nào. Tài sản mã hóa biến động mạnh và có thể mất toàn bộ giá trị.
Sáu bước, trong đó bước đầu tiên có thể kết thúc bằng quyết định không dùng blockchain.
Mô tả quy trình hiện tại, ai ghi dữ liệu, ai cần kiểm chứng, tiền hoặc tài sản đi qua đâu. Nhiều dự án dừng ở bước này với kết luận dùng database có nhật ký thay đổi là đủ, và đó là một kết quả tốt vì tiết kiệm được rất nhiều chi phí.
Đầu ra: tài liệu mô tả bài toán và quyết định có hay không dùng blockchain
Chỉ đưa lên chain phần thật sự cần công khai và bất biến; còn lại (hồ sơ người dùng, nội dung, báo cáo) để ở hệ thống thông thường. Bước này cũng chọn chain, mô hình quyền quản trị và cơ chế nâng cấp contract.
Đầu ra: sơ đồ kiến trúc, đặc tả contract, ma trận quyền quản trị
Viết contract cùng bộ test, dựng giao diện và backend, chạy toàn bộ luồng trên mạng thử nghiệm với tài sản không có giá trị thật. Người dùng nội bộ dùng thử để phát hiện chỗ khó hiểu trong trải nghiệm ví.
Đầu ra: bản chạy trên testnet, báo cáo kiểm thử
Đơn vị audit độc lập rà code đã đóng băng. Nhóm phát triển sửa các phát hiện, đơn vị audit xác nhận lại bản sửa. Báo cáo audit nên được công khai kèm mã phiên bản đã audit để người dùng đối chiếu.
Đầu ra: báo cáo audit và bản sửa đã được xác nhận
Triển khai với giới hạn giá trị và số người dùng, theo dõi sát trong những tuần đầu. Quyền quản trị chuyển sang ví đa chữ ký trước khi mở rộng.
Đầu ra: hệ thống chạy thật với rủi ro trong tầm kiểm soát
Giám sát giao dịch, cập nhật giao diện khi ví hoặc chain thay đổi, xử lý hỗ trợ người dùng. Mỗi lần nâng cấp contract quay lại bước kiểm thử và audit cho phần thay đổi.
Ba tình huống điển hình và cách ghép các lớp. Đây là ví dụ minh họa, không phải dự án cụ thể.
Bước đầu tiên luôn là hiểu quy trình và những bên liên quan, rồi mới quyết định công nghệ. Gửi thông tin để trao đổi, hoặc xem phạm vi dịch vụ phát triển blockchain của Tấn Phát Digital.