Sự chuyển dịch của nền kinh tế số từ các mô hình tập trung sang các cấu trúc phi tập trung đã đặt ra những yêu cầu mới về cách thức định nghĩa, quản lý và giao dịch tài sản. Tại trung tâm của cuộc cách mạng này là sự phân tách giữa hai khái niệm cơ bản nhưng mang tính quyết định: Fungible Token (Mã thông báo có thể thay thế) và Non-fungible Token (Mã thông báo không thể thay thế - NFT). Mặc dù cả hai đều dựa trên công nghệ sổ cái phi tập trung, bản chất kinh tế và cấu trúc kỹ thuật của chúng đại diện cho hai thái cực khác nhau của quyền sở hữu và giá trị. Báo cáo này, được thực hiện bởi đội ngũ nghiên cứu tại Tấn Phát Digital, đi sâu vào việc phân tích các cơ chế cốt lõi, sự tiến hóa của các tiêu chuẩn mã thông báo, xu hướng mã hóa tài sản thực (RWA) và đặc biệt là khung pháp lý mới nhất tại Việt Nam giai đoạn 2025-2026.
Bản chất và Đặc tính Kinh tế của Tính thay thế
Tính có thể thay thế (fungibility) là một thuộc tính nền tảng của các hệ thống trao đổi giá trị, cho phép các đơn vị tài sản được hoán đổi cho nhau mà không làm thay đổi giá trị hoặc bản chất của giao dịch. Một tài sản được coi là có thể thay thế khi bất kỳ đơn vị nào của nó cũng tương đương với bất kỳ đơn vị nào khác cùng loại về cả giá trị và chức năng. Trong đời sống thực tế, tiền mặt, dầu mỏ hay vàng là những ví dụ điển hình; một tờ tiền mệnh giá 100.000 VNĐ có giá trị hoàn toàn ngang bằng với một tờ 100.000 VNĐ khác, bất kể số series hay lịch sử lưu thông của nó.
Trong không gian kỹ thuật số, tính có thể thay thế cho phép đơn giản hóa các giao dịch tài chính và thương mại. Hệ thống không cần xác định từng đơn vị cụ thể mà chỉ cần quản lý tổng số lượng. Điều này tạo điều kiện thuận lợi cho việc lưu trữ giá trị, thanh toán và cung cấp tính thanh khoản cao cho các thị trường hàng hóa và chứng khoán. Các loại tiền điện tử như Bitcoin hay Ethereum (ETH) là những ví dụ điển hình về mã thông báo có thể thay thế, nơi một đơn vị luôn bằng một đơn vị cùng loại ($1 \text{ BTC} = 1 \text{ BTC}$).
Ngược lại, tính không thể thay thế (non-fungibility) đại diện cho sự độc nhất và tính cá thể hóa của tài sản. Mỗi vật phẩm không thể thay thế mang những đặc tính riêng biệt khiến nó không thể bị hoán đổi trực tiếp với một vật phẩm khác cùng loại mà vẫn giữ nguyên giá trị. Một bức tranh của danh họa Mona Lisa, một căn nhà tại một địa chỉ cụ thể, hay một vé máy bay ghi tên hành khách và số ghế xác định là những tài sản không thể thay thế. Sự độc nhất này tạo ra giá trị dựa trên tính hiếm, lịch sử sở hữu và các thuộc tính nội tại của chính tài sản đó thay vì dựa trên cung cầu đại trà.
So sánh các đặc điểm cốt lõi của tài sản số
Để giúp người dùng di động dễ dàng theo dõi, Tấn Phát Digital tóm tắt sự khác biệt giữa FT và NFT như sau:
Tính thay thế: FT có thể thay thế 1-1 hoàn toàn; NFT mang tính độc nhất, không thể thay thế trực tiếp.
Giá trị: FT đồng nhất trên mọi đơn vị; NFT có giá trị riêng biệt cho từng đơn vị dựa trên đặc điểm riêng.
Tính phân chia: FT có thể chia nhỏ (ví dụ: $0.000001 \text{ BTC}$); NFT thường là không thể chia nhỏ.
Cơ sở định danh: FT dựa trên số lượng (Quantity); NFT dựa trên mã định danh duy nhất (Token ID).
Lưu trữ dữ liệu: FT lưu trữ số dư tài khoản (Balances); NFT lưu trữ quyền sở hữu và siêu dữ liệu (Metadata).
Tính thanh khoản: FT có tính thanh khoản rất cao nhờ thị trường đồng nhất; NFT có thanh khoản thấp hơn, phụ thuộc vào nhu cầu cho từng vật phẩm cụ thể.
Kiến trúc Kỹ thuật và Mô hình Lưu trữ Hợp đồng Thông minh
Sự khác biệt giữa FT và NFT không chỉ dừng lại ở khái niệm kinh tế mà còn nằm sâu trong cấu trúc mã nguồn của các hợp đồng thông minh (smart contracts). Trên mạng lưới Ethereum và các chuỗi tương thích EVM, việc quản lý các loại mã thông báo này đòi hỏi các phương thức lưu trữ dữ liệu hoàn toàn khác nhau để tối ưu hóa chi phí gas và hiệu năng xử lý.
Đối với mã thông báo có thể thay thế (như tiêu chuẩn ERC-20), cấu trúc dữ liệu chính là một bảng ánh xạ (mapping) giữa địa chỉ ví và số dư hiện có. Hợp đồng thông minh chỉ cần ghi nhớ rằng ví A sở hữu $X$ đơn vị. Khi diễn ra giao dịch, hệ thống chỉ việc thực hiện các phép tính cộng trừ số học trên các biến số này. Logic này cho phép các giao dịch FT diễn ra với chi phí thấp vì lượng dữ liệu cần cập nhật trên blockchain là tối thiểu.
Ngược lại, kiến trúc của NFT (như tiêu chuẩn ERC-721) phức tạp hơn nhiều. Thay vì lưu trữ số dư, hợp đồng thông minh phải quản lý một bảng ánh xạ giữa mỗi Mã định danh (Token ID) duy nhất và địa chỉ ví của chủ sở hữu hiện tại. Ngoài ra, mỗi NFT còn đi kèm với một đường dẫn siêu dữ liệu (URI) trỏ đến các thông tin chi tiết như hình ảnh, thuộc tính kỹ thuật hoặc lịch sử của tài sản.
Cấu trúc lưu trữ trong Solidity cho FT và NFT
Trong ngôn ngữ lập trình Solidity, sự khác biệt này được thể hiện rõ nét qua các biến trạng thái:
FT (ERC-20):
mapping(address => uint256) private _balances;- Hệ thống chỉ quan tâm đến tổng số lượng mà một địa chỉ nắm giữ.NFT (ERC-721):
mapping(uint256 => address) private _owners;- Hệ thống theo dõi chủ sở hữu của từng ID cụ thể.
Sự gia tăng về độ phức tạp của dữ liệu khiến các giao dịch NFT thường tốn kém hơn về mặt tài nguyên mạng so với FT. Để giải quyết vấn đề này, các tiêu chuẩn mới như ERC-1155 đã ra đời, cho phép quản lý cả mã thông báo có thể thay thế và không thể thay thế trong cùng một hợp đồng thông minh, giúp giảm thiểu số lượng giao dịch và tiết kiệm phí gas thông qua cơ chế chuyển khoản hàng loạt.
Sự Tiến hóa của các Tiêu chuẩn Token đến năm 2026
Đến năm 2026, hệ sinh thái mã thông báo đã phát triển vượt xa các tiêu chuẩn cơ bản ban đầu. Các nhu cầu phức tạp về khả năng tương tác, quyền sở hữu phân đoạn và tính động của tài sản đã thúc đẩy sự ra đời của những tiêu chuẩn kỹ thuật mang tính đột phá mà Tấn Phát Digital tổng hợp dưới đây.
ERC-1155: Tiêu chuẩn Đa mã thông báo (Multi-Token Standard)
ERC-1155 được thiết kế để khắc phục những hạn chế của ERC-20 và ERC-721 bằng cách cho phép một hợp đồng thông minh duy nhất đại diện cho vô số loại mã thông báo khác nhau. Điều này đặc biệt hữu ích trong lĩnh vực trò chơi điện tử (GameFi), nơi người dùng có thể sở hữu cả tiền tệ trong game và các vật phẩm hiếm như vũ khí hay trang phục.
Lợi ích chính của ERC-1155 bao gồm:
Hiệu quả về Gas: Cho phép chuyển nhiều loại mã thông báo khác nhau trong một giao dịch duy nhất thay vì phải thực hiện hàng chục giao dịch riêng lẻ.
Tính linh hoạt: Một ID mã thông báo có thể được cấu hình để hoạt động như một NFT hoặc một FT tùy thuộc vào nhu cầu của nhà phát triển.
Tối ưu hóa lưu trữ: Giảm thiểu sự cồng kềnh của dữ liệu trên chuỗi bằng cách gộp nhóm các logic quản lý tài sản.
ERC-6551: Tài khoản ràng buộc mã thông báo (Token Bound Accounts - TBA)
Một trong những tiến bộ quan trọng nhất trong năm 2025-2026 là sự bùng nổ của ERC-6551. Tiêu chuẩn này cho phép mỗi NFT sở hữu một địa chỉ ví Ethereum riêng biệt, biến NFT từ một tài sản tĩnh thành một thực thể có khả năng hoạt động tự chủ. Với ERC-6551, một NFT có thể:
Sở hữu các tài sản khác: Một nhân vật trong game có thể "mang" theo các mã thông báo ERC-20 hoặc các NFT khác trong "ba lô" kỹ thuật số của chính mình.
Tương tác với dApps: NFT có thể ký giao dịch, tham gia bỏ phiếu quản trị (DAO) hoặc đăng ký tên miền ENS một cách độc lập với ví của chủ sở hữu.
Lưu giữ lịch sử: Mọi tương tác được ghi lại trong lịch sử giao dịch của chính tài sản đó, tạo ra một hồ sơ minh bạch về quá trình sử dụng và giá trị tích lũy.
Thị trường Tài sản Thực (RWA) và Sự lên ngôi của NFT Tiện ích
Giai đoạn 2024-2025 đánh dấu sự chuyển dịch mạnh mẽ của dòng vốn từ các NFT mang tính đầu cơ sang các NFT có giá trị thực tiễn cao, đặc biệt là trong lĩnh vực mã hóa tài sản thực (Real World Assets - RWA). Việc đưa các tài sản hữu hình như bất động sản, trái phiếu chính phủ và vàng lên blockchain không chỉ tăng tính thanh khoản mà còn dân chủ hóa cơ hội đầu tư cho mọi tầng lớp xã hội.
Token hóa Bất động sản và Quyền sở hữu Phân đoạn
Công nghệ NFT cho phép chia nhỏ một tòa nhà hay một căn hộ cao cấp thành hàng nghìn mảnh nhỏ. Mỗi NFT đại diện cho một phần giá trị của tài sản thực, cho phép nhà đầu tư với số vốn nhỏ cũng có thể tham gia.
Lợi ích của RWA trong lĩnh vực bất động sản bao gồm:
Tính thanh khoản: Biến tài sản cố định thành các đơn vị giao dịch được trên sàn phi tập trung, giúp rút ngắn thời gian thu hồi vốn từ vài tháng xuống vài giây.
Tiếp cận toàn cầu: Phá bỏ rào cản địa lý và thủ tục giấy tờ xuyên biên giới, giúp nhà đầu tư có thể mua nhà ở bất kỳ đâu chỉ với một ví điện tử.
Tính minh bạch: Lịch sử sở hữu và thu nhập cho thuê được ghi vĩnh viễn trên chuỗi, giúp giảm thiểu rủi ro tranh chấp và lừa đảo pháp lý.
Chi phí thấp: Loại bỏ các bên trung gian như môi giới, luật sư cho mỗi giao dịch nhỏ, từ đó tăng lợi nhuận ròng cho nhà đầu tư.
Sự tham gia của các Tổ chức Tài chính
Đến tháng 10 năm 2025, tổng giá trị tài sản thực được mã hóa trên chuỗi đã đạt mức kỷ lục khoảng 33 tỷ USD. Các tổ chức tài chính lớn như BlackRock hay Ondo Finance đã bắt đầu cung cấp các sản phẩm trái phiếu kho bạc Mỹ dưới dạng mã thông báo. Xu hướng này tạo ra một lớp tài sản có độ ổn định cao, giảm bớt tính biến động vốn có của thị trường tiền điện tử.
Khung Pháp lý tại Việt Nam: Luật Công nghiệp Công nghệ số 2025
Một trong những bước tiến quan trọng nhất đối với cộng đồng blockchain Việt Nam là việc Quốc hội thông qua Luật Công nghiệp Công nghệ số 2025 (có hiệu lực từ ngày 01/01/2026). Đây là lần đầu tiên tài sản số và tài sản mã hóa được đưa vào luật, chấm dứt giai đoạn vùng xám pháp lý kéo dài nhiều năm.
Định nghĩa Chính thức về Tài sản Mã hóa
Theo các văn bản hướng dẫn và Nghị quyết 05/2025/NQ-CP, pháp luật Việt Nam đã đưa ra những định nghĩa rõ ràng:
Tài sản số (Digital Assets): Được xem là một loại tài sản theo quy định của Bộ luật Dân sự, tồn tại dưới dạng dữ liệu số và được xác thực bởi công nghệ số.
Tài sản mã hóa (Crypto Assets): Là một tập con của tài sản số, sử dụng công nghệ mã hóa (blockchain) để xác thực các giao dịch tạo lập, lưu trữ và chuyển giao. Tài sản mã hóa được xác định rõ là không bao gồm chứng khoán và các dạng số của tiền pháp định đã có luật chuyên ngành điều chỉnh.
Theo nhận định từ các chuyên gia tại Tấn Phát Digital, việc công nhận tài sản mã hóa là "tài sản" có ý nghĩa cực kỳ quan trọng đối với việc bảo vệ quyền sở hữu. Kể từ ngày 01/01/2026, các hành vi trộm cắp, lừa đảo chiếm đoạt NFT hoặc tiền mã hóa sẽ có cơ sở pháp lý đầy đủ để xử lý hình sự.
Cơ chế Thử nghiệm (Sandbox) cho các Doanh nghiệp VASP
Việt Nam cũng triển khai chương trình thí điểm 5 năm (2025-2030) cho thị trường tài sản mã hóa. Các tổ chức cung cấp dịch vụ tài sản mã hóa (VASP) phải đáp ứng các điều kiện khắt khe:
Cơ cấu vốn: Ít nhất 65% vốn điều lệ phải do các tổ chức đóng góp, trong đó tối thiểu 35% phải từ các ngân hàng thương mại, công ty chứng khoán hoặc doanh nghiệp công nghệ lớn.
Hợp tác định chế: Yêu cầu sự tham gia của các định chế tài chính truyền thống nhằm đảm bảo tuân thủ về chống rửa tiền (AML).
Giới hạn đối tượng: Trong giai đoạn thí điểm, việc phát hành tài sản mã hóa dựa trên tài sản thực có thể bị hạn chế đối với nhà đầu tư nước ngoài để bảo đảm an ninh tài chính quốc gia.
Tác động của AI và Sự Dịch chuyển của Mô hình GameFi
Sự hội tụ giữa AI và NFT đang tái định nghĩa lại trải nghiệm người dùng. Các NFT trong năm 2026 đã trở thành các thực thể động (Dynamic NFTs) có khả năng thay đổi trạng thái dựa trên dữ liệu thực tế hoặc thuật toán AI.
Sự tiến hóa từ Play-to-Earn sang Play-and-Earn
Ngành công nghiệp trò chơi blockchain đã chuyển dịch mạnh mẽ sang mô hình Play-and-Earn (P&E) để đảm bảo tính bền vững. Chi tiết sự khác biệt giữa hai thế hệ trò chơi được Tấn Phát Digital liệt kê như sau:
Mục đích chính: Giai đoạn 2021-2022 (P2E) tập trung vào kiếm tiền nhanh; giai đoạn 2025-2026 (P&E) tập trung vào giải trí thực thụ.
Đồ họa: Thế hệ cũ thường đơn giản (2D/Pixel); thế hệ mới sử dụng đồ họa 3D chất lượng cao và điện ảnh.
Cơ chế kinh tế: P2E đối mặt với lạm phát cao; P&E hướng tới sự cân bằng thông qua cơ chế đốt và staking.
Tính tương hợp: Trước đây tài sản bị khóa trong một game; nay có thể chuyển đổi giữa các metaverse nhờ ERC-6551.
Vai trò AI: Hiện nay AI đóng vai trò cốt lõi trong việc cá nhân hóa trải nghiệm và cân bằng kinh tế, điều mà thế hệ cũ hầu như không có.
Quản trị Định danh và Quyền Sở hữu Trí tuệ trong Kỷ nguyên Số
NFT đang trở thành công cụ đắc lực nhất để xác thực danh tính và bảo vệ bản quyền. Đến năm 2026, các NFT không thể chuyển nhượng (Soulbound Tokens) được dự báo sẽ trở thành chuẩn mực cho các loại giấy tờ cá nhân như bằng lái xe hay chứng chỉ học thuật.
NFT và Bảo vệ Bản quyền Tác giả
Đối với các nhà sáng tạo, NFT giải quyết vấn đề kiểm soát quyền lợi trên không gian mạng. Thông qua hợp đồng thông minh, nghệ sĩ có thể tự động nhận được tiền bản quyền cho mỗi lần tác phẩm được bán lại. Điều này loại bỏ hoàn toàn sự phụ thuộc vào các đơn vị phân phối trung gian.
Trong lĩnh vực âm nhạc và video, các thương hiệu lớn đã chứng minh rằng NFT có thể được sử dụng để phát hành nội dung độc quyền kèm theo các đặc quyền trong đời thực. Đây là sự kết hợp hoàn hảo giữa giá trị số và vật lý (phygital), giúp tăng cường sự gắn kết thương hiệu.
Dự báo về An ninh Định danh 2026
Khi các đại lý AI bắt đầu thực hiện giao dịch thay con người, việc quản lý danh tính của chúng trở thành thách thức hàng đầu. Đến năm 2026, mỗi đại lý AI sẽ cần một định danh mật mã học được thực thi qua NFT để đảm bảo mọi hành động đều có thể truy vết. NFT sẽ đóng vai trò là chìa khóa xác thực niềm tin trong giao tiếp giữa máy với máy (M2M).
Phân tích Rủi ro và Tính Thanh khoản của Tài sản Số
Dù tiềm năng rất lớn, nhà đầu tư cần nhận thức rõ rủi ro, đặc biệt là sự khác biệt về tính thanh khoản mà Tấn Phát Digital phân tích dưới đây.
Rủi ro Thanh khoản của NFT so với FT
Mã thông báo có thể thay thế (FT) được hưởng lợi từ các thị trường đồng nhất, cho phép giao dịch gần như tức thời. Ngược lại, NFT có tính thanh khoản thấp do tính độc nhất. Việc bán một NFT đòi hỏi phải tìm được người mua cụ thể đánh giá cao thuộc tính của chính vật phẩm đó.
Thống kê cho thấy trong các giai đoạn thị trường suy thoái, khối lượng giao dịch cho vay thế chấp NFT có thể sụt giảm cực mạnh. Tỷ lệ vỡ nợ trung bình cho các khoản vay thế chấp bằng NFT dao động từ 8% đến 12%, đòi hỏi các bên cho vay phải áp dụng tỷ lệ cho vay trên giá trị (LTV) thận trọng.
Giải pháp Phân đoạn hóa và Giao thức Thanh khoản
Để giải quyết vấn đề này, các giao thức phân đoạn hóa (Fractionalization) đã ra đời, cho phép chia nhỏ một NFT giá trị cao thành hàng triệu mã thông báo ERC-20. Tuy nhiên, việc phân đoạn hóa cũng mang lại những rủi ro nhất định:
Rủi ro Hợp đồng Thông minh: Các lỗ hổng trong giao thức phân đoạn có thể dẫn đến mất trắng tài sản.
Mơ hồ về Quyền sở hữu: Người nắm giữ các mảnh phân đoạn có thể không có quyền sở hữu pháp lý rõ ràng đối với tài sản thực cơ sở.
Tính thanh khoản kế thừa: Nếu NFT gốc không có nhu cầu thực tế, các mảnh phân đoạn của nó cũng sẽ đối mặt với tình trạng không có người mua.
Tầm nhìn Chiến lược
Sự phân tách giữa Fungible và Non-fungible Token phản ánh hai nhu cầu cơ bản: phương tiện trao đổi hiệu quả và xác thực quyền sở hữu độc quyền. Đến năm 2026, sự giao thoa giữa hai loại tài sản này sẽ ngày càng sâu sắc thông qua các tiêu chuẩn mới và sự tích hợp của trí tuệ nhân tạo.
Việt Nam đang đứng trước cơ hội lớn để trở thành trung tâm blockchain của khu vực với Luật Công nghiệp Công nghệ số 2025. Việc thiết lập hành lang pháp lý minh bạch sẽ khuyến khích mã hóa tài sản thực, khai thông các nguồn lực kinh tế đang bị đóng băng.
Tấn Phát Digital tin rằng việc nắm bắt bản chất và xu hướng chuyển dịch của các loại mã thông báo này chính là chìa khóa để định vị thành công trong cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 đang diễn ra mạnh mẽ. Tương lai của tài sản số không chỉ nằm ở giá trị tài chính mà còn ở khả năng minh bạch hóa và tối ưu hóa toàn bộ hệ thống sở hữu toàn cầu.
